Wypracowania, konspekty, streszczenia i pomoc szkolna.

Ponad 100 tysi臋cy materia艂贸w dla szko艂y podstawowej, 艣redniej oraz z zakresu studi贸w.

Ars epistolandi, czyli o sztuce pisania list贸w.

Udost臋pnij

Sztuk臋 pisania list贸w zgodnie z obyczajami panuj膮cymi w danej epoce nazywa si臋 epistolografi膮. To r贸wnie偶 dzia艂 pi艣miennictwa zajmuj膮cy si臋 listami i ich zbiorami, oraz utworami literackimi pisanymi w formie list贸w. Epistolografia zajmuje si臋 r贸wnie偶 metodami odczytywania i interpretacji list贸w.
Im wcze艣niejsza epoka historyczna, tym cz臋艣ciej listy posiada艂y charakter publiczny, a sposoby ich pisania by艂y obarczone sztywniejszymi regu艂ami.
Jednymi z wielu gatunk贸w literackich, wyst臋puj膮cych w Biblii s膮 w艂a艣nie listy. Epistolografia znana by艂a zatem autorom List贸w Apostolskich. Ich listy s膮 kontynuacj膮 i rozwini臋ciem filozoficzno-moralnego listu upowszechnionego przez Cezara, Cycerona i Pliniusza M艂odszego. Najwi臋cej list贸w napisa艂 艣w. Pawe艂 i mo偶na je podzieli膰 na listy ewangeliczne, wi臋zienne oraz listy pasterskie. Zbli偶one w swej formie do list贸w staro偶ytnych maj膮 wiele cech oryginalnych. S膮 one znacznie d艂u偶sze od 贸wczesnych list贸w i bardzo bogate w tre艣ci. Episto艂y te kierowane by艂y albo do konkretnej spo艂eczno艣ci ko艣cielnej (Rzymian, Koryntian, Galat贸w, Efezjan, Filipian, Kolosan, Tesaloniczan), albo do okre艣lonej osoby (Tymoteusza, Tytusa, Filemona). Najcz臋艣ciej stanowi艂y odpowied藕 na konkretne problemy. Zast臋powa艂y one nieobecno艣膰 aposto艂a, przypomina艂y istotne elementy jego nauczania, zawiera艂y wskaz贸wki 偶ycia spo艂ecznego Ko艣cio艂a oraz normy etyczne. Listy Paw艂a nie by艂y wi臋c przeznaczone do prywatnego odbiorcy, za wyj膮tkiem Listu do Filomena, lecz do czytania na zgromadzeniach liturgicznych. Wielo艣膰 艣rodk贸w stylistycznych nadaje tym listom szczeg贸lnych walor贸w artystycznych, aczkolwiek listy te maj膮 g艂贸wnie cel nadrz臋dny i pragmatyczny. Cechy tego stylu to: kr贸tkie zdania, wykrzykniki, pytania retoryczne i zdania urywane. Listy 艣w. Paw艂a traktuje si臋 jako gatunek literacki; one w艂a艣nie uwie艅czy艂y autora laurem nie艣miertelno艣ci.
Trzeba jednak偶e pami臋ta膰, 偶e list w swojej istocie jest zjawiskiem efemerycznym, 鈥瀓ak chwila 偶ycia, kt贸ra mija鈥 . Ma jednocze艣nie skrystalizowan膮 o艣 estetyczn膮, jak rodzaje literackie.
Definiuj膮c list, autorzy staro偶ytni, epistolografowie, a za nimi teoretycy gatunku przypominaj膮, 偶e list jako forma komunikacji mi臋dzy osobami od siebie oddalonymi powinien zast臋powa膰 rozmow臋, czyli fizyczne spotkanie dwojga ludzi maj膮ce s艂u偶y膰 wymianie informacji.
Obok por贸wnania do dialogu zar贸wno u autor贸w greckich, jak rzymskich pojawia si臋 te偶 por贸wnanie listu do lustra. I tak na przyk艂ad Kwintus Cyceron chwali艂 korespondencj臋, kt贸r膮 otrzyma艂 od brata, w艂a艣nie za to, 偶e czytaj膮c j膮 m贸g艂 niejako widzie膰 nadawc臋 dok艂adnie takim, jakim jest.
List jako forma komunikacji mi臋dzy osobami oddalonymi od siebie zawiera艂y formu艂ki o tym 艣wiadcz膮ce, np. formu艂ki salutacyjne czy te偶 powitalne. Pytania do adresata natomiast sugeruj膮, 偶e nadawca pisa艂 z my艣l膮 o tym, by wywo艂a膰 reakcje (odpowied藕) z drugiej strony.
Sztuka korespondowania staro偶ytnej Grecji i Rzymie osi膮gn臋艂a szczeg贸lnie wysoki poziom artystyczny za spraw膮 Arystotelesa, Platona, Cycerona czy Seneki. Wystrzegano si臋 sztuczno艣ci i wymuszono艣ci, listy odznacza艂y si臋 naturalno艣ci膮 i przejrzysto艣ci膮 a tak偶e jasno艣ci膮 toku my艣lowego. Wynika艂o to z regu艂 obowi膮zuj膮cych w retoryce.
List, jak ju偶 zauwa偶yli staro偶ytni, jest zjawiskiem najmocniej zwi膮zanym u swojej genezy nie tylko z autorem, ale i z osob膮 adresata, kt贸ry urasta przez sw贸j niemy wsp贸艂udzia艂 do godno艣ci wsp贸艂autora. Swoj膮 tre艣ci膮 i form膮 rozci膮ga si臋 na przestrzeni 偶yciowych stosunk贸w 艂膮cz膮cych dwie osoby. Dlatego te偶 przedmiot bada艅 w wypadku listu nie ogranicza si臋 jedynie do metod literackich i wymaga metod nauk historycznych oraz socjologicznych. Specjaln膮 rol臋 odgrywa tutaj biografia, kt贸ra szczeg贸艂owo zajmuje si臋 osob膮 autora i adresata.
W przypadku ka偶dego listu (istnieje bowiem podzia艂 na listy 鈥瀉rtystyczne鈥 i 鈥瀦wyk艂e鈥) nale偶y stosowa膰 kryterium estetyczne, ka偶dy jest bowiem wyrazem aktu tw贸rczego. Materia艂 epistolograficzny mo偶na wi臋c podzieli膰 na dzia艂 oficjalnie podatny warto艣ciowaniu i na dzia艂 interesuj膮cy tylko innych specjalist贸w (historyka, lingwist臋 czy te偶 socjologa). Oczywi艣cie typ przeci臋tny listu interesuje tak偶e historyka literatury ze wzgl臋du na mo偶liwo艣膰 poznania danego wieku. List bowiem, maj膮c cele praktyczne operuje walorami rzeczywisto艣ci. Czyli inaczej 鈥 tre艣膰 listu opiera si臋 o element rzeczywisto艣ci. W takim uj臋ciu pasjonuj膮ca staje si臋 lektura List贸w mi艂osnych dawnych Polak贸w . Dzi臋ki nim mo偶emy pozna膰 rol臋 i miejsce kobiety w spo艂ecze艅stwie dawnej Polski, stanowisko zajmowane przez 偶ony i matki.
Pi臋kny i bogaty wiek XVII zostawi艂 nam listy Jana Sobieskiego do Marysie艅ki oraz przepe艂nione dewocj膮 i polityk膮 listy Jana Kazimierza do Marii Ludwiki. Rzeczywisto艣膰 s膮cz膮ca si臋 z list贸w nie jest wi臋c fotograficznym odbiciem, ulega przefiltrowaniu przez 鈥瀓a鈥 autorskie. Osobowo艣膰 autora jest bowiem bardzo silnym motorem tw贸rczym a niekt贸re struktury psychiczne maj膮 wi臋ksze sk艂onno艣ci epistolografii ni偶 inne.
Fakt, 偶e prze偶ycie utrwalone w tre艣ci listu jest rzeczywisto艣ci膮 prze偶ycia pewnej chwili sprawia, i偶 list staje si臋 autoportretem autora w pewnej chwili. Zawiera on w sobie to wszystko, sk艂ada si臋 na jego 鈥瀓a鈥 w danej chwili. Ca艂a natomiast korespondencja staje si臋 materia艂em do nakre艣lenia portretu psychicznego autora. Czytaj膮c listy mi艂osne Goethego poznajemy osobowo艣膰 niew膮tpliwie wielkiego artysty. Nie spos贸b oprze膰 si臋 wra偶eniu, 偶e mi艂o艣ci膮 jego 偶ycia by艂a Charlotta von Stein. Niestety, jej listy si臋 nie zachowa艂y, powodowana bowiem z艂o艣ci膮 na poet臋 po jego wyje藕dzie do W艂och wszystkie w艂asnor臋cznie spali艂a. Tak wi臋c mamy tutaj korespondencj臋 jednostronn膮, kt贸ra trwa艂a kilkana艣cie lat. Mo偶e ona nam odpowiedzie膰 na pytanie, jak膮 by艂a kobiet膮, kt贸ra zdo艂a艂a przez tak d艂ugi czas przyku膰 do siebie Goethego. Pisa艂 do ukochanej:
鈥炩ylko Ty jeste艣 i pozostaniesz niezmienn膮 na tej ruchomej ziemi, a ja z Tob膮鈥.
Pani von Stein tajemnic臋 swej osobowo艣ci zabra艂a do grobu. Mo偶emy jedynie ogl膮da膰 j膮 oczami ukochanego, kt贸ry uwa偶a艂 Charlott臋 za swoj膮 przyjaci贸艂k臋, powiernic臋, muz臋 i natchnienie.
Listy poety s膮 niejednokrotnie przyk艂adem listu-wyznania:
鈥炩rudno wprost poj膮膰, jaka ogromna przepa艣膰 dzieli mnie od tego, co ka偶dy najzwyklejszy cz艂owiek 艂atwo pojmuje, do czego si臋 potrafi przystosowa膰 i da膰 sobie z tym rad臋. Tote偶 najwi臋cej trudu kosztuj膮 mnie sprawy powszednie鈥.鈥
W listach-wyznaniach 艣wiat uczuciowy pisz膮cego odbija si臋 z ca艂膮 wylewno艣ci膮. Do takich form listownik贸w predestynowana by艂a epoka sentymentalizmu. Ten typ w praktyce utrwali艂 Jan Jakub Rousseau przez swoj膮 Now膮 Heloiz臋. Tutaj poeta g艂osi prawo uczucia do wypowiedzenia si臋 w listach nie wed艂ug norm ustalonych przez spekulacj臋 rozumow膮, lecz wed艂ug praw w艂asnych, w specjalny spos贸b pos艂uguj膮cych si臋 tworzywem s艂ownym i tre艣ciowym, a przede wszystkim przez brak linii kompozycyjnej i 鈥瀠anielenie鈥 s艂ownictwa. W tej teorii pomija si臋 praktyczny cel listu; przez list ma si臋 osi膮gn膮膰 pewien cel. Splot takich za艂o偶e艅 list贸w po艂膮czony z romantycznym postulatem naturalno艣ci w wypowiadaniu si臋 oraz trosk膮 o swobod臋 tw贸rcz膮 ustali艂 i skrystalizowa艂 list 鈥瀊ez regu艂鈥. Troska o unikni臋cie side艂 regu艂, nastawionych przez tradycj臋, jednoczy艂a si臋 z pogoni膮 za oryginalno艣ci膮 tak, 偶e ostatecznie list 鈥瀊ez regu艂鈥 sta艂 si臋 najtwardsz膮 regu艂膮.
Na szcz臋艣cie warunki pi臋kna listu i jego swoistych cech przetrwa艂y nawa艂nice teoretycznych rozwa偶a艅 i eksperyment贸w. Mo偶na wi臋c zestawi膰 zasadnicze cechy listu.
Na pierwszy plan wysuwa si臋 z pewno艣ci膮 warto艣膰 utylitarna listu.; nie ma listu bez jakiego艣 interesu, czy nim b臋dzie pro艣ba, czy ch臋膰 podzielenia si臋 uczuciami.
Zwraca tak偶e uwag臋 forma pisemna listu; nie ma bowiem listu nienapisanego.
Dalsz膮 cech膮 listu jest brak korespondenta, a przynajmniej niemo偶no艣膰 osobistego porozumienia si臋 z nim.
Konsekwencj膮 tego jest ton bezpo艣rednio艣ci, kt贸rym autor nawi膮zuje kontakt z korespondentem. Adresat staje si臋 wi臋c biernym wsp贸艂autorem listu. Jego indywidualno艣膰 modyfikuje i nagina zawarto艣膰 i form臋 listu. Gdyby by艂 niedostosowany do osoby adresata, odczuwany by艂by jako tw贸r nienaturalny i sztuczny w swym wyrazie.
List jest polem wypowiedzenia si臋 autora na p艂aszczy藕nie jego zetkni臋cia si臋 z 偶yciem na polu okre艣lonym przez jaki艣 interes i stosunek do adresata. W tym przypadku prze偶ycie nie jest artystycznie przetworzone a wypowiedzenie jest szczere, pozbawione pozy; inaczej rysuje si臋 posta膰 pani von Stein w listach Goethego, a inaczej ukazuje posta膰 kobiety, kt贸ra by艂a jego muz膮 w Ifigenii i ksi臋偶niczce z Torquata Tassa. W tym znaczeniu list jako rodzaj sztuki w najbardziej wierny i prosty spos贸b oddaje rzeczywisto艣膰.
List wreszcie, d膮偶膮c do cel贸w pozaliterackich i z nich wyp艂ywaj膮c, tworzy warto艣ci czysto 偶yciowe, uk艂adaj膮c si臋 z nimi w rzeczywist膮 ca艂o艣膰.
Cech膮 listu jest r贸wnie偶 jego intymno艣膰. Na jej stra偶y stoi dzisiaj tajemnica korespondencji. Jeszcze w XVIII wieku sprawa przedstawia艂a si臋 nieco inaczej. Za w艂a艣ciciela listu uwa偶ano bardziej adresata ni偶 autora; dlatego te偶 adresat-w艂a艣ciciel mia艂 niepisane prawo dowolnie rozporz膮dza膰 otrzymanym listem; kopiowa艂 go, rozpowszechnia艂 a nawet publikowa艂. Dzisiejsza dyskrecja w zasadzie solidna je艣li idzie o listy os贸b 偶yj膮cych, dot膮d nie potrafi艂a znale藕膰 swego wyrazu w stosunku do os贸b nie偶yj膮cych. W konsekwencji publikuje si臋 listy, kt贸re za wol膮 autora nigdy nie ogl膮da艂yby p贸艂ek ksi臋garskich.
W li艣cie mo偶na dopatrzy膰 si臋 tak偶e cech efemeryczno艣ci, kt贸r膮 charakteryzuj膮 improwizacj臋. I podobnie jak improwizacja list domaga si臋 od autora du偶ej bezpo艣rednio艣ci, zdolno艣ci 艂atwego precyzowania my艣li, emanowania pewnych gotowych form, co w du偶ej mierze jest dzie艂em techniki. Im wi臋cej ma zdolno艣ci improwizatorskie, tym wi臋cej ma szans na zostanie wybitnym epistolografem. St膮d te偶 zrodzi艂a si臋 kwestia dziwaczna dla epistolografii: kobieta czy m臋偶czyzna. Charakterologicznie spogl膮daj膮c ma to swoje uzasadnienie, nauka uznaje bowiem r贸偶nice w budowie psychicznej kobiety i m臋偶czyzny. Og贸lnie rzecz bior膮c zakorzeni艂o si臋 przekonanie, 偶e kobieta jest predestynowana na epistolografi臋. 鈥滼ej sk艂onno艣膰 do drobiazg贸w, do 艣lizgania si臋 po wypadkach, bez zg艂臋biania, szeroko艣膰 inteligencji kosztem g艂臋boko艣ci, jej wrodzony zmys艂 praktyczno艣ci, uczuciowo艣膰, 艂atwo艣膰 poddawania si臋 nastrojom, sk艂onno艣膰 do wy偶ycia towarzyskiego, potrzeba wylania si臋 przed kim艣 drugim, te wszystkie cechy g艂臋boko tkwi膮ce w psychice kobiety, wsp贸艂dzia艂aj膮 ze sk艂onno艣ciami w kierunku epistolografii鈥.
St膮d sylwetka kobieca zjawia si臋 na horyzoncie listu stosunkowo wcze艣niej, ni偶 w innych dziedzinach tw贸rczo艣ci. Jej prawdopodobnie zawdzi臋czamy pierwszy list mi艂osny. I tak przyk艂adowo korespondencja Heloizy 艣wiadcz膮 o jej roli w 艣redniowieczu.
Do najciekawszych cech listu, kt贸re wyznaczaj膮 listowi stanowisko zupe艂nie odr臋bne na przestrzeni ca艂ej literatury, nale偶y to, 偶e bezpo艣rednie, 艣cis艂e zetkni臋cie autora i adresata, z kt贸rego wyp艂ywa list, czyni tego偶 adresata w pewnej mierze wsp贸艂autorem listu. W rzeczywisto艣ci listowej autor i adresat s膮 艣ci艣le ze sob膮 zwi膮zani. Osobowo艣膰 adresata-odbiorcy, wytycza linie, nadaje form臋 rozmachowi tw贸rczemu autora. Nie istnieje list napisany do nikogo.
Poniewa偶 list d膮偶y do realizacji pewnych cel贸w praktycznych, autor, w dba艂o艣ci o skuteczno艣膰, musi uderzy膰 w ton psychiki adresata. Nie tyle cel praktyczny listu, ile osobowo艣膰 adresata, dyktuje autorowi charakter listu. To, kim jest w swojej osobowo艣ci adresat, i to co z osobowo艣ci autora i adresata wnika w ich stosunek, jest lini膮 decyduj膮c膮 o kwalitatywno艣ci listu i jego akcencie dynamicznym. Mo偶na uzna膰, 偶e rola adresata w li艣cie jest pewnego rodzaju wsp贸艂autorstwem i jego wsp贸艂udzia艂 powinien sta膰 si臋 przedmiotem krytyki naukowej. Selekcje tre艣ciowe listu s膮 skutkiem po艣redniej interwencji adresata. A wi臋c w zale偶no艣ci, do kogo si臋 pisze, podaje si臋 pewne rzeczy, lub te偶 si臋 je pomija. Przemilczenie jest wa偶nym elementem sk艂adowym konstrukcji tre艣ciowej. Mo偶e by膰 podyktowane zar贸wno przez brak nale偶ytego intensywnego stosunku, brak zrozumienia, jak i przez wzgl臋dy nale偶ycie przemy艣lane. I tak Juliusz S艂owacki mimo silnie odczuwanej potrzeby kontaktu z matk膮 (czego wyrazem jest bogata korespondencja) w listach pomija艂 milczeniem kwesti臋 stylizowania w艂asnego 偶ycia wed艂ug literackiego wzoru biografii bohater贸w bajronicznych, a tak偶e ch臋膰 wyrwania si臋 spod nadopieku艅czej matczynej kurateli. Walor emocjonalny listu jest najzupe艂niej zwi膮zany z osob膮 adresata. Ekspansja jednak uczuciowo艣ci w wypowiedzeniu autora mo偶e by膰 r贸偶na i to ju偶 nie tylko w zale偶no艣ci od samego stosunku 偶yciowego, kt贸ry go 艂膮czy z adresatem, ale tak偶e od psychiki adresata. S膮 ludzie, kt贸rzy Nielubi膮 zwr贸conych do siebie wynurze艅 uczuciowych. Autor musi tak偶e dostosowa膰 ton listu, jego atmosfer臋 psychiczn膮 do nastroju psychicznego adresata.
呕e list ma cel praktyczny, zdawano sobie spraw臋 od najdawniejszych czas贸w, dopiero jednak w XVIII w. list staje si臋 potrzeb膮 duszy, a sztuka pisania przyjacielsko-towarzyskich list贸w staje si臋 umiej臋tno艣ci膮 r贸wnie konieczn膮, jak sztuka konwersacji. I tak powsta艂a najbogatsza w rodzaje grupa list贸w, kt贸r膮 nazywa si臋 przyjacielsko-intymn膮.
W tej grupie list贸w na pierwszy plan wysuwa si臋 ich walor uczuciowy; jest on podstaw膮 i racj膮 bytu listu w jego tre艣ci narracyjnej. Ma on charakter indywidualny, uzale偶niony od r贸偶nych, za ka偶dym razem innych, okoliczno艣ci.
Listy przyjacielskie mog膮 mie膰 r贸偶norodn膮 tre艣膰; proporcja ich pierwiastk贸w intelektualnych, emocjonalnych i woluntatywnych jest zr贸偶nicowana. Pierwiastek emocjonalny, cho膰 jest punktem wyj艣cia listu, mo偶e si臋 ukrywa膰 w tre艣ci narracyjnej. Jest to niemal regu艂膮 w listach Byrona, Mickiewicza, Goethego a tak偶e w listach w listach Wojciecha Kossaka do 偶ony .
Najpowa偶niejszym dzia艂em w tej grupie jest dzia艂 list贸w mi艂osnych . Najpowa偶niejszym, bo zawsze aktualnym. Ka偶da epoka chlubi si臋 takimi listami. Epoka pie艣ni trubadur贸w i b艂臋dnych rycerzy, nie zosta艂a bez wp艂ywu na gor膮c膮 i nami臋tn膮 korespondencj臋 Heloizy i Abelarda . Wi臋kszo艣膰 autentycznych list贸w p贸藕nobarokowych brzmi bombastycznie, obowi膮zuje w nich afektacja, 鈥瀏igantomania鈥 w ukazywaniu uczu膰. Na tle tego rodzaju zachowa艅 i korespondencji wydarzenie stanowi膮 listy Jana Sobieskiego do jego Marysie艅ki. Listy Sobieskiego uznano zgodnie za najwi臋ksze osi膮gni臋cie staropolskie epistolografii mi艂osnej. Warto przetoczy膰 zwroty, kt贸rymi Sobieski zaczyna swoje listy: Najukocha艅sza Marysie艅ku, jedyny serca mego panie; Naj艣liczniejsza serca pociecho!; Wszystkie serca i duszy pociechy!; Jedyna Marysie艅ku, Dobrodziejko moja!; Jedyne duszy i serca kochanie!; Jedyna duszy i serca pociecho, naj艣liczniejsza i najwdzi臋czniejsza Marysie艅ku, dobrodziejko moja! Nie spos贸b te偶 pomin膮膰 wspania艂ej korespondencji mi艂osnej Goethego.
Jednym z zasadniczych rys贸w listu jest jego pojemno艣膰, jego ch艂onno艣膰. Obejmuje sob膮 wypowiedzenie autora na temat r贸偶norodnych tre艣ci.
List nie posiada osi tre艣ciowej (utwory literackie zawsze posiadaj膮 jak膮艣 o艣 tre艣ciow膮). Wprawdzie mo偶e on posiada膰 jedn膮 zasadnicz膮 tre艣膰, ale r贸wnie dobrze kilka zasadniczych kr臋g贸w tre艣ci., z kt贸rych ka偶dy mo偶e by膰 r贸wnowarto艣ciowy w stosunku do celu listu. Harmonia tych tre艣ci tworzy swoiste pi臋kno, w艂a艣ciwe listowi. Wyp艂ywa ona za spraw膮 wspominanej celowo艣ci listu.
Nale偶y podkre艣li膰, 偶e linie kompozycyjne listu s膮 ciasne, a wi臋c ramy, w kt贸rych si臋 obracaj膮 ca艂e epoki do艣膰 szczup艂e. Wystarczy przyjrze膰 si臋, do jakiego stopnia dzisiejsze zako艅czenie i inwokacja s膮 pozbawione 偶ywej tre艣ci, i jak nie maj膮 w sobie ekspansji w kierunku celowo艣ci listu. Zw艂aszcza zako艅czenie jest dzisiaj kompozycyjnie (nie tylko tre艣ciowo) z punktu widzenia celowo艣ci, martwe.
Trzeba jednak偶e pami臋ta膰, zarys kompozycyjny listu nie jest spraw膮 wysi艂ku czysto artystycznego, lecz spraw膮 鈥炁紋ciow膮鈥. Kompozycja raz ustalona powszechnym u偶yciem staje si臋 jakby prawem i powszechnym obowi膮zkiem 鈥瀙od rygorem os膮dzenia cz艂owieka jako 藕le wychowanego, mo偶e nawet nieokrzesanego.鈥 Wynika z tego, 偶e w dziedzinie kompozycji epistolograficznej jest olbrzymie pole dla indywidualizmu tw贸rcy i mimo skostnienia formy listu artysta-epistolograf musi by膰 zw艂aszcza tutaj tw贸rczy. Mo偶liwo艣ci listu, zw艂aszcza w zakresie jego linii kompozycyjnych nie s膮 wyczerpane. List 偶yje i mo偶e zdobywa膰 nowe formy. Telefon i Internet co prawda podwa偶aj膮 mod臋 listu, ale nie maj膮 wp艂ywu na jego mo偶liwo艣ci artystyczne.
Badacz tw贸rczo艣ci epistolograficznej mo偶e w spos贸b trafny i subtelny, i dok艂adny, wydobywaj膮c z ca艂okszta艂tu zjawisk kulturalnych epoki te, kt贸re wp艂yn臋艂y na kszta艂t listu badanego tw贸rcy, zbudowa膰 jej wizj臋. Charakter listu jest wypadkow膮 鈥瀓a鈥 autora i 鈥瀓a鈥 adresata; zale偶y tak偶e w du偶ej mierze od r贸偶nych czynnik贸w natury cywilizacyjnej i kulturalnej epoki. Ta zale偶no艣膰 mi臋dzy literatur膮 i kultur膮 a cywilizacj膮 danej epoki ci膮偶y na li艣cie mocniej, ni偶 na literaturze czystej (bior膮c pod uwag臋 podzia艂 na literatur臋 czyst膮 i stosowan膮). Patrz膮c na ograniczenia listu wynikaj膮ce z warunk贸w zewn臋trznych mo偶na m贸wi膰 o 鈥瀟ragizmie listu鈥. Ograniczenia te z pewno艣ci膮 szkodz膮 pi臋knu listu, stwarzaj膮 jednak偶e nowe warunki pi臋kna.
W sumie nale偶y stwierdzi膰, 偶e warunki zewn臋trzne nigdy nie s膮 tylko pomoc膮, lub tylko przeszkod膮 w d膮偶eniu do estetyki listu. Nigdy nie ma tak niefortunnych warunk贸w zewn臋trznych, w艣r贸d kt贸rych powsta艂y list nie m贸g艂by by膰 pi臋kny. Ka偶dorazowo, w zale偶no艣ci od nich, mo偶liwo艣ci pi臋kna s膮 inne.
Istnieje szereg czynnik贸w cywilizacyjnych kszta艂tuj膮cych list; materia艂 pisarski u艂atwia lub utrudnia prac臋 epistolografa, warunki bezpiecze艅stwa i dyskrecji modeluj膮 zakres i typ tre艣ci listu.
Istniej膮 jeszcze wa偶niejsze zjawiska, 艣ci艣le tkwi膮ce w kulturze duchowej, kt贸re wykre艣laj膮c typ epoki 鈥 poprzez epok臋 kszta艂tuj膮 list. Nie jest mo偶liwe rozdzielenie czynnik贸w cywilizacyjnych i kulturowych, bo wi膮偶膮 si臋 one 艣ci艣le ze sob膮. Kultura duchowa cz臋sto stwarza czynniki cywilizacyjne, warunkuje takie, czy inne ich przyj臋cie. I kultura duchowa decyduje o takim, czy innym ich zaz臋bieniu z innymi czynnikami w ca艂okszta艂cie prze偶y膰 duchowych cz艂owieka.
Czynnikiem u poszczeg贸lnych tw贸rc贸w, decyduj膮cym o tworzeniu listu, mo偶e by膰 potrzeba praktyczna lub aspiracje literackie (nie nale偶y identyfikowa膰 aspiracji ze zdolno艣ciami). Badacza musi zastanawia膰, czy pr膮d kulturalny danej epoki wywo艂a艂 potrzeb臋 pisania list贸w, czy te偶 powsta艂y one przeciw epoce. Pr膮dem kulturalnym mo偶e by膰 niech臋膰 do listu, na kt贸rej tle mo偶na by rozwa偶a膰 jak膮艣 korespondencj臋. Jednostk臋 tw贸rcz膮 mo偶e te偶 urabia膰 kult listu ( XVIII wiek). 艁atwo艣膰, czy trudno艣膰 wypowiedzenia si臋 w li艣cie jest wynikiem nastawienia epoki, kt贸ra stwarza swoje miary estetyczne, podsuwa s艂owa, zwroty 鈥 szablony (powstawa艂y listowniki 鈥 zbiory gotowych wzor贸w list贸w).
Cz臋stotliwo艣膰 list贸w jest zwi膮zana z charakterem epoki, jest wyrazem nastawienia, aspiracji literackich danej epoki , danego kr臋gu spo艂ecze艅stwa, do kt贸rego nale偶y autor .
Nawi膮zanie lub zerwanie korespondencji tak偶e mo偶e mie膰 藕r贸d艂o w charakterze epoki, a zw艂aszcza w modzie. Moda listu w XVIII wieku stworzy艂a i utrwali艂a mod臋 kolekcjonerstwa listu oraz przechowywania jej jako pami膮tki. Kult listu, moda d膮偶y艂y do tego, aby list uczyni膰 odpowiednim i nienagannym, oczywi艣cie wed艂ug w艂asnego kodeksu. To wszystko, co sk艂ada si臋 na jego stron臋 wizualn膮 tak偶e by艂o uj臋te w norm臋, kt贸ra moc膮 swej umowno艣ci sk艂ada艂a si臋 na obyczajno艣膰 i walor estetyczny tej dziedziny. Ca艂a teoria listu w pewnych epokach wyrasta z ducha swej epoki, wi臋c i teoretyczne za艂o偶enia listu mo偶na studiowa膰 przez pryzmat charakterystycznych dla epoki rys贸w .
List jest cz膮stk膮 偶ycia . Powstaje na p艂aszczy藕nie 偶ycia i w bezpo艣rednim z nim zwi膮zku. Jego ambicj膮 jest skuteczno艣膰. Element fikcji jest tak daleki ka偶demu listowi, 偶e przekre艣li艂o to mo偶liwo艣ci estetyczne listu. Na tle 偶ycia list staje si臋 nie celem, lecz 艣rodkiem. Staje si臋 wtedy mniej lub wi臋cej odpowiednikiem 偶ycia. Typowymi listami o charakterze receptywnym s膮 z pewno艣ci膮 listy S艂owackiego do matki. List mo偶e by膰 r贸wnie偶 fragmentem 偶ycia, aktem 偶ycia. 鈥濿tedy posuwa je, kszta艂tuje, jest momentem akcji, kt贸r膮 偶ycie posuwa swoich bohater贸w: autora i adresata listu.鈥 Nie spos贸b wi臋c oceni膰 waloru listu tego typu, nie znaj膮c 偶ycia z kt贸rego on wyp艂ywa.
Tak wi臋c istot膮 charakteru listu jest jego wsp贸艂rz臋dno艣膰 wzgl臋dem 偶ycia lub jego bezpo艣redni z nim zwi膮zek. List nie jest czym艣 oderwanym od 偶ycia lecz jego fragmentem. Przez pojedynczy list trudno jest dostrzec t膮 w艂a艣ciwo艣膰. Charakter 偶yciowo-dramatyczny zauwa偶ymy dopiero w korespondencji lub w cyklu list贸w.
Je艣li idzie o korespondencj臋 czy te偶 ci膮g list贸w w艂a艣ciwym odbiorc膮 staje si臋 鈥瀟en trzeci鈥, czyli czytelnik. To on odkrywa i poznaje strony 偶ycia, kt贸re ods艂aniaj膮 si臋 w czytanej korespondencji; wkracza w zjawiska 偶yciowe i ich atmosfer臋, kt贸r膮 op艂ywaj膮 listy.
Stosunek korespondencji do 偶ycia ma swoje specjalne odcienie. Dramatyczno艣膰 listu b臋dzie tym 偶ywsza, im 偶ywszy b臋dzie kontakt 偶yciowy obu adresat贸w. Korespondencja bez oparcia ten kontakt b臋dzie martwa. S艂owacki w li艣cie do matki pisze:
鈥濨贸g widzi, 偶e chcia艂bym Ciebie uczyni膰 uczestniczk膮 ka偶dej my艣li mojej i podzieli膰 si臋 z Tob膮 ka偶dym uczuciem ale teraz sta艂o si臋 to trudno przez d艂ugie niewidzenie si臋 i przez odleg艂o艣膰 miejsca鈥.
Samo uczucie, nie podsycane kontaktem bezpo艣rednio艣ci zetkni臋膰 nie wystarcza dla powstania 偶ywej i trwa艂ej korespondencji; bezpo艣rednie zetkni臋cia obu bohater贸w zbli偶aj膮 ich stosunek.
Korespondencja daje wi臋ksze mo偶liwo艣ci poznania historii 偶ycia, my艣li i uczu膰. Takich mo偶liwo艣ci tylko pozornie pozbawiona jest seria jednostronnych list贸w. Takiemu zubo偶eniu ilo艣ciowemu mo偶e towarzyszy膰 skoncentrowanie dynamiczne, kt贸re mo偶e ukazywa膰 ewolucj臋 przemian ducha i my艣li.
Stefania Skwarczy艅ska w studium zatytu艂owanym „Teoria listu” wymienia dwa typy korespondencji: korespondencj臋 i jednorodnej i r贸偶norodnej tematyce.
Tre艣ci膮 pierwszego typu korespondencji mog膮 by膰 zainteresowania intelektualne. Mog膮 j膮 stanowi膰 r贸wnie偶 uczucia . Je艣li nie s膮 one uj臋te w ramy ma艂偶e艅stwa maj膮 wtedy tendencj臋 do bycia si艂膮 zmieniaj膮c膮 偶ycie; wtedy wyrastaj膮 one ponad korespondencj臋.
Drugi typ korespondencji to korespondencja o r贸偶norodnej tematyce, odbijaj膮cej raczej indywidualno艣膰 autora ni偶 adresata; to korespondencja p艂yn膮ca r贸wnolegle z 偶yciem, przesyconym drobnymi zdarzeniami. 呕ycie si臋 raczej w nim odbija, ni偶 nimi kieruje.
Skwarczy艅ska wymienia jeszcze jeden, 鈥瀢 kt贸rym do najwy偶szej pot臋gi podniesiony jest istotny charakter, jej 偶ywy stosunek do 偶ycia, jej zespolenie z kategoriami 偶yciowemi, to korespondencja, kt贸r膮 mo偶naby okre艣li膰 jako dramatyczn膮鈥. Wtedy ka偶dy list jest jednoznaczny z jakim艣 wydarzeniem 偶yciowym, poci膮ga za sob膮 czyn, cz臋sto stwarza zdarzenie. Ogromn膮 moc dramatyczn膮 ma z pewno艣ci膮 korespondencja Goethego z Charlott膮 von Stein. Pozornie banalna historia mi艂o艣ci rozgrywa si臋 przed naszymi oczami; nie brak jej 偶adnych odcieni i nat臋偶e艅 w ka偶dej fazie d艂ugiego romansu.
呕ycie z艂o偶one z uniesie艅, niepokoj贸w, b贸lu i 艣mierci 鈥 to linia prze偶y膰 pozatekstowych, do kt贸rych tekst dostarcza tylko klucza. Tak膮 ciekaw膮 lini臋 偶ycia dostarczaj膮 sob膮 listy Abelarda i Heloizy.
Na zako艅czenie pragn臋 wspomnie膰, 偶e list literaci s艂u偶y艂 r贸wnie偶 pewnej okre艣lonej celowo艣ci; tre艣ci膮 by艂 jednak bardziej skupiony. Jego inspiracj膮 by艂 list zwyk艂y. Oddzielony by艂 od niego tym, 偶e przeznaczony by艂 do rozpowszechniania, 偶e jego tre艣膰 wyp艂ywa艂a z pewnego teoretycznego za艂o偶enia autora, nie z bezpo艣rednio艣ci jego potrzeb 偶yciowych. Mo偶liwo艣ci jego pi臋kna, w zakresie jego zwi膮zku z listem zwyk艂ym, le偶膮 w wyzyskaniu dla tre艣ci tego, co daje bezpo艣redni膮 styczno艣膰 autora z adresatem.
Bibliografia.
1. J. M. Czerski, Pierwszy list 艣w. Paw艂a do Koryntian, Redakcja Wydawnictw Wydzia艂u Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2006, s. 55.
2. St. Skwarczy艅ska, Teoria listu, Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie, Lw贸w 1937.
3. A. M. Wasyl, Rzymski list poetycki. Pr贸ba opisania gatunku, Ksi臋garnia Akademicka, Krak贸w 2002, s. 39.
4.M. Misiorny, Listy mi艂osne dawnych Polak贸w, Wydawnictwo Literackie, Krak贸w 1971.
A. Sajkowski, Staropolska mi艂o艣膰, Wydawnictwo Pozna艅skie, Pozna艅 1981
5. J. W. Goethe, Listy i wiersze mi艂osne, PIW, Warszawa 1982.
List Goethego z 7 lipca 1784 r. [w:] J. W. Goethe, Listy鈥., op. cit., s. 235.
6. Weimar, 17 czerwca 1780, wieczorem po si贸dmej, [w:] J. W. Goethe鈥, op. cit., s. 167.
7. P. Abelard, Abelard i Heloiza. Listy, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1968, s. 18 -19.
8. E. Nawrocka, 鈥瀃鈥 List to nie s艂owo鈥. O listach S艂owackiego do matki, [w:] J. Sztachelska, E. D膮browicz, Sztuka pisania. O li艣cie polskim w wieku XIX, Wydawnictwo Uniwersytetu w Bia艂ymstoku, Bia艂ystok 2000, s. 117-118.
9. I. Wi艣niewska, Formu艂a przyja藕ni. Korespondencja mi臋dzy Eliz膮 Orzeszkow膮 a Leopoldem Meyerem, [w:] J. Sztachelska, E. D膮browicz, Sztuka pisania. O li艣cie polskim鈥, op. cit., s. 344-345.
W. Kossak, Listy do 偶ony i przyjaci贸艂 (1883 鈥 1942), tom I: lata 1883 鈥 1907, Wydawnictwo Literackie, Krak贸w 鈥 Wroc艂aw 1985, s. 313.
10. Ryszard Ganszyniec w taki spos贸b okre艣la list mi艂osny: 鈥濴istem mi艂osnym oznaczamy zwykle to wszystko, co w motywach swych i formach podyktowane jest mi艂o艣ci膮, uczuciowo, albo te偶 prawnie znajduje si臋 w granicach mi艂o艣ci鈥 (R. Ganszyniec, Polskie listy mi艂osne dawnych czas贸w, Lw贸w 1925, s. 1).
11. Przyk艂adowo w staro偶ytnym Rzymie powszechno艣膰 aspiracji literackich stworzy艂a list ozdobny. W Odrodzeniu pisanie list贸w by艂o obowi膮zuj膮c膮 mod膮.
12. Przyk艂adem mo偶e by膰 list francuski XVII i XVIII wieku i korespondencja marquise de Svign, kt贸ra odnosi si臋 do najwy偶szego kr臋gu spo艂ecze艅stwa.
13 I tak dla sentymentalizmu predylekcje w gustach i zami艂owaniach ustali艂 Rousseau w Nowej Heloizie.
14. Korespondencja Juliusza S艂owackiego, E. Sawrymowicz (red.), Wroc艂aw 1962, s. 256.
15.


Udost臋pnij

Wy艣lij SMS o tre艣ci ODBLOKUJ.PDF pod numer 92505

Wpisz otrzymany kod :

Subscribe
Powiadom o
guest

0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x