Wypracowania, konspekty, streszczenia i pomoc szkolna. Edukacyjna – szkolna baza wiedzy

Najwi臋ksza baza wypracowa艅, konspekt贸w, streszcze艅 i pomocy szkolnych w Polsce. Ponad 100 tysi臋cy materia艂贸w dla szko艂y podstawowej, 艣redniej oraz z zakresu studi贸w.

Humanizm: geneza i ideologia

Humanizm – jak m贸wi S艂. Wyr. Obcych- jest to filozoficzny, literacki i artystyczny nurt epoki Odrodzenia. Odrodzenie (Renesans) jest zatem nazw膮 epoki, humanizm za艣 nazw膮 pr膮du umys艂owego.
Humanizm narodzi艂 si臋 na pocz. XIV we W艂oszech jako reakcja na 艣wiatopogl膮d i idea艂y moralne 艣redniowiecza. Przypomnijmy, ze 艣wiatopogl膮d 艣redniowieczny uzale偶niony by艂 i ukszta艂towany przez doktryny religijne Ko艣cio艂a. Istot膮 nauki 艣redniowiecznej by艂o my艣lenie gradualistyczne tj. wywodz膮ce si臋 z pogl膮du, 偶e byty wznosz膮 si臋 stopniami (艂ac. gradus-stopie艅) od materii poprzez istoty cielesno-duchowe, do czysto duchowych. Dla ludzi 艣redniowiecza 偶ycie ludzkie by艂o tylko kr贸tkim etapem na drodze w za艣wiaty, czyli w byt duchowy. Tote偶 i literatura tamtego okresu s艂u偶y艂a g艂贸wnie kszta艂towaniu osobowo艣ci cz艂owieka po艣wi臋conego Bogu, odrzucaj膮cego doczesne cele i pragnienia, zdolnego do umartwie艅 i po艣wi臋ce艅 dla po艣miertnego zbawienia (asceza).

Nowe my艣lenie – humanizm, to zainteresowanie cz艂owiekiem, 偶yciem, 艣wiatem otaczaj膮cym, doczesno艣ci膮. To tak偶e badanie stosunku cz艂owieka do przyrody, 艣rodowiska, kt贸re nale偶y zrozumie膰, odkry膰 jego tajemnice, podporz膮dkowa膰 potrzebom ludzkim. Sam termin pochodzi od 艂aci艅skiego „humanus – ludzki” czy te偶 „humanitas – ludzko艣膰, cz艂owiecze艅stwo”, kt贸rym to terminem zacz臋to nazywa膰 studiowanie najr贸偶niejszych dziedzin ludzkiej dzia艂alno艣ci – od sztuki i literatury poprzez filozofi臋 i etyk臋 do polityki. Jednak rol臋 nadrz臋dn膮, ponad filozofi膮 i moralno艣ci膮, prawem i medycyn膮, przyznawali pierwsi humani艣ci w艂oscy retoryce i gramatyce.
Humanizm czerpi膮cy w du偶ym stopniu ze staro偶ytno艣ci (o czym b臋d臋 m贸wi膰 jeszcze p贸藕niej) nie odrzuca艂 tradycji i poj臋膰 chrze艣cija艅skich. Wi臋kszo艣膰 przedstawicieli humanizmu stara艂a si臋 godzi膰 poj臋cia staro偶ytnych z wiar膮 chrze艣cija艅sk膮, stara艂a si臋 stworzy膰 z cz艂owieka o艣rodek zainteresowa艅, nie pomijaj膮c jego otoczenia – czyli przyrody – przy czym poznawanie to mia艂o s艂u偶y膰 chwale Boga, jako Stw贸rcy cz艂owieka i 艣wiata.

„Studia humanitatis” oznacza艂y pocz膮tkowo w艂a艣nie rozwa偶ania nad kultur膮 antyczn膮. Renesans nie „odkry艂” antyku, poniewa偶 i 艣redniowiecze zna艂o literatur臋 i nauk臋 staro偶ytn膮. Jednak偶e w 艣redniowieczu kontakty np. z Bizancjum [kt贸re by艂o w贸wczas o艣rodkiem kultury greckiej] by艂y nik艂e, tote偶 do Europy dociera艂y dzie艂a pisarzy staro偶ytnych w przek艂adach arabskich, przer贸bek czy nawet om贸wie艅 i komentarzy uczonych arabskich. Poza tym znajomo艣膰 spu艣cizny staro偶ytnej ogranicza艂a si臋 do niekt贸rych jej element贸w. G艂贸wnym autorytetem dla uczonych 艣redniowiecznych by艂 Arystoteles (poznany za po艣rednictwem arabskiego uczonego – Awerroesa), jako tw贸rca zasad logicznego my艣lenia oraz autor pogl膮d贸w na 艣wiat i przyrod臋. Jednak偶e Ko艣ci贸艂 podporz膮dkowa艂 filozofi臋 Arystotelesa teologii i tak przystosowa艂 jego pogl膮d na 艣wiat, by m贸g艂 on wspiera膰 doktryn臋 chrze艣cija艅sk膮. Poza Arystotelesem znano i innych tw贸rc贸w staro偶ytnych. Prze艂om humanistyczny polega艂 na nadaniu znanemu dorobkowi staro偶ytnemu innego, nowego znaczenia. Jednocze艣nie wiedza o antyku niepor贸wnywalnie wzros艂a. Si臋gni臋to poza ustalone w 艣redniowieczu autorytety, podj臋to 艣wiadome poszukiwania 藕r贸de艂 dot膮d nie znanych np. staro偶ytnych r臋kopis贸w w Bizancjum, skupowano je od greckich uczonych przybywaj膮cych do W艂och, r贸wnie偶 uczeni Bizantyjscy przybywali do W艂och w podobnym celu, podejmowano nawet poszukiwawcze ekspedycje na p贸艂noc Europy. Kiedy w 1453 upad艂o Cesarstwo Wschodnie (Bizancjum), wielu uczonych greckich przenios艂o si臋 do W艂och i rozpocz臋li tam systematyczne wyk艂ady j臋zyka greckiego i literatury staro偶ytnej.

Nic dziwnego, 偶e w艂a艣nie we W艂oszech narodzi艂y si臋 idee humanistyczne, tam w艂a艣nie tradycje staro偶ytne by艂y 偶ywsze ni偶 gdzie indziej. Przyczyni艂y si臋 jednak偶e do tego i inne wzgl臋dy, przede wszystkim specyficzne stosunki spo艂eczne. W艂ochy by艂y w贸wczas jednym z najbardziej rozwini臋tych gospodarczo kraj贸w, jednak偶e rozbitym na wiele sk艂贸conych pa艅stw – ksi臋stw, republik, suwerennych miast. 脫w wysoki poziom materialny umo偶liwia艂 wielu ludziom zajmowanie si臋 zawodowo (uniwersytety) lub amatorsko sprawami kultury i nauki. Jednocze艣nie os艂abieniu uleg艂y przedzia艂y stanowe pomi臋dzy szlacht膮, mieszcza艅stwem, niekiedy nawet ch艂opstwem, co umo偶liwia艂o przenikanie wybitnych jednostek do g贸rnych kr臋g贸w spo艂ecznych. Partykularne interesy ma艂ych cho膰 bogatych pa艅stw, ambicje i rywalizacja sprzyja艂y rozwojowi kultury w poszczeg贸lnych o艣rodkach i poczynaniom mecenasowskim w艂adz miejskich, ksi膮偶膮t i papie偶y.

W艂a艣nie mecenat, opieka nawet drobnych lecz d膮偶膮cych do u艣wietnienia swego tronu w艂adc贸w, papie偶y, biskup贸w, czy nawet bogatego mieszcza艅stwa stworzy艂 korzystne warunki dla rozwoju umys艂owego i artystycznego, a to u艂atwi艂o rozw贸j humanizmu, jako atrakcyjnego, modnego pr膮du kulturalnego epoki. Bogacze i w艂adcy gromadzili nie tylko dzie艂a sztuki, ale tak偶e ksi臋gi, z nich powsta艂y bogate biblioteki, zbiory r臋kopis贸w staro偶ytnych i druk贸w 艣wie偶o wydanych, tworz膮c ten spos贸b warsztat pracy dla erudyt贸w. Instytucja mecenatu s艂u偶y艂a tak偶e wspieraniu materialnym ubogich, ale wybitnych jednostek.

Pod opiek膮 mo偶nych mecenas贸w organizowa艂y si臋 kr臋gi humanist贸w najcz臋艣ciej w opozycji do tradycyjnych 艣redniowiecznych program贸w uniwersyteckich. Humani艣ci owi tworzyli zgromadzenia tzw.: akademie nawi膮zuj膮ce struktur膮 do staro偶ytnej Akademii Platona. Nie by艂y to wi臋c szko艂y w tradycyjnym znaczeniu, studiowano tam i dyskutowano, bez obowi膮zku kszta艂cenia student贸w, bez sztywnego programu. Pierwsz膮 tak膮 akademi臋 zorganizowa艂 Marsiglio Ficino we Florencji i by艂a ona o艣rodkiem my艣li neapolita艅skiej. Sam Ficino by艂 jednym z najlepszych t艂umaczy dzie艂 greckich, prze艂o偶y艂 na j臋zyk 艂aci艅ski dzie艂a Platona. Podobn膮 akademi臋 za艂o偶y艂 w Rzymie Pomponio Leto, a w Neapolu Panormita.
Chocia偶 humanizm nie zrodzi艂 si臋 jako ruch antyreligijny zdarza艂o si臋, 偶e kult staro偶ytnego Rzymu przybiera艂 posta膰 skrajnie poga艅sk膮 a zatem antychrze艣cija艅sk膮. Takie pogl膮dy g艂osili humani艣ci z Akademii Rzymskiej. Tote偶 papie偶 widz膮c w tym dzia艂alno艣膰 spiskow膮, wyda艂 rozkaz aresztowania jej najaktywniejszych cz艂onk贸w. W艣r贸d nich musia艂 ratowa膰 si臋 ucieczk膮 Filip Buonaccorsi zwany Kallimachem, kt贸ry znalaz艂 schronienie w Polsce na dworze arcybiskupa krakowskiego Grzegorza z Sanoka.
Akademie owe nie odegra艂yby zapewne trwa艂ego znaczenia, gdyby nie wynalazek druku, kt贸ry dotar艂 do W艂och w drugiej po艂owie XV wieku i dzi臋ki kt贸remu mogli humani艣ci upowszechnia膰 swe dzie艂a i przek艂ady. Najwa偶niejszym takim w艂oskim o艣rodkiem wydawniczym sta艂a si臋 drukarnia humanisty Aldo Manucjusza w Wenecji.

Jak ju偶 wspomnia艂am, humani艣ci najwi臋ksz膮 wag臋 przywi膮zywali do nauki j臋zyk贸w. Odnowili oni j臋zyk 艂aci艅ski, oczy艣cili ze 艣redniowiecznych barbaryzm贸w (艂acin臋 wiek贸w 艣rednich zwali pogardliwie kuchenn膮) i oparli na wzorcach najlepszych stylist贸w rzymskich przede wszystkim na pismach Cycerona. Z poet贸w rzymskich najbardziej wp艂yn膮艂 na kszta艂towanie si臋 stylu 艂aciny humanistycznej Wergiliusz. Intensywnie uczono si臋 tak偶e j臋zyka greckiego (kt贸ry by艂 ju偶 w贸wczas j臋zykiem martwym, nie m贸wiono nim), po to by czyta膰 literatur臋 greck膮 w oryginale i przek艂ada膰 j膮. Wreszcie humani艣ci, kt贸rych interesowa艂a nie tylko spu艣cizna grecka i rzymska, ale i 藕r贸d艂a doktryny chrze艣cija艅skiej, ogarn臋li swym zainteresowaniem tak偶e j臋zyk hebrajski jako j臋zyk Starego Testamentu.

Najbardziej znan膮 by艂a jednak literatura rzymska. Czytano zw艂aszcza dzie艂a (poza Cyceronem i Wergiliuszem) Horacego, Owidiusza, Platona, z historyk贸w Tytusa Liwiusza, Tacyta, Swetoniusza, Juliusza Cezara. Z Terencjusza, rzymskiego komediopisarza z II pne. wieku, zaczerpni臋to znamienne dla humanizmu s艂owa: „Homo sum et nil humanum alienum a me esse puto” (cz艂owiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce).
Reakcj膮 przeciw dominuj膮cemu w 艣redniowieczu Arystotelesowi by艂o zainteresowanie si臋 a nawet podziw dla Platona.
Humani艣ci w艂oscy przej臋li pierwiastki filozofii plato艅skiej, g艂ownie teori臋 o mi艂o艣ci Boga formu艂uj膮c w ten spos贸b eklektyczny (z艂o偶ony z r贸偶nych element贸w) neoplatonizm. W zakresie poetyki (nauka o gatunkach literackich) autorytetem pozostawa艂 jednak Arystoteles wraz ze sw膮 teori膮 mimezis czyli na艣ladowania natury, a zatem jej si艂 tw贸rczych, tak偶e i wybitnych ludzkich dokona艅.

Taka koncepcja uzasadnia艂a traktowanie dorobku antyku jako niedo艣cignionego wzoru. Najwybitniejszym autorem poetyki humanistycznej by艂 Juliusz Caesar Scaliger, kt贸ry uporz膮dkowa艂 odmiany stylu, rodzaje i gatunki literackie, ustalaj膮c ich hierarchi臋 i rang臋.
Humani艣ci w艂oscy wydali wiele dzie艂 naukowych, a tak偶e literackich, w j臋zyku 艂aci艅skim, jednak najwybitniejsza literatura tego nurtu powsta艂a w j臋zyku narodowym (tzn: w艂oskim). Ju偶 pierwszy wielki poeta w艂oski Dante Alighieri (1265-1321) w „Boskiej komedii” nawi膮zywa艂 do tradycji antycznych, cho膰 swymi utworami wyra偶a艂 ideologi臋 chrze艣cija艅skiego 艣redniowiecza. Inny wielki poeta, Francesco Petrarka by艂 ju偶 humanist膮 cho膰 jego najlepsze utwory, sonety m贸wi膮ce o mi艂o艣ci do Laury, stanowi艂y prywatn膮, niedocenian膮 nawet przez samego autora stron臋 tw贸rczo艣ci. Wreszcie Giovanni Boccaccio (1313-1375) w „Dekameronie” stworzy艂 cykl utwor贸w antyklerykalnych, kt贸re m贸wi艂y o obyczajach i zachowaniach spo艂ecznych cz艂owieka. Wszyscy oni, cz臋艣ciowo humani艣ci, cho膰 przed w艂a艣ciwym humanizmem pisz膮cy – stworzyli pierwsze wielkie dzie艂a literatury w艂oskiej, udoskonalili dialekt toska艅ski, kt贸ry dzi臋ki ich utworom sta艂 si臋 w艂oskim j臋zykiem literackim.

W艣r贸d prozaik贸w w艂oskich XVI wieku najoryginalniejszym by艂 Niccolo Machiavelli (1469-1527), autor dzie艂a politycznego „Ksi膮偶臋”, rozprawy o Tytusie Liwiuszu „Historia Florencka” oraz dialog贸w o armii narodowej. Atmosfer臋 wsp贸艂czesnych renesansowych dwor贸w w艂oskich, dowcipnej dyskusji i opowiadania pokaza艂 Baldassare Castiglione w swym „Dworzaninie”. Wreszcie kontrreformacja, wzrost zainteresowa艅 religijno-katolickich wyda艂y utw贸r Torquato Tasso „Jerozolima wyzwolona”, nawi膮zuj膮cy do tradycji chrze艣cija艅skich i rycerskich, mimo nowej formy.
Humanizm rozprzestrzenia艂 si臋 w Europie za po艣rednictwem w臋drownych uczonych, poet贸w i artyst贸w: przez kontakty dyplomatyczne, 偶ywe i cz臋ste w XV wieku. Najwybitniejsz膮 indywidualno艣ci膮 humanizmu w Europie p贸艂nocnej by艂 Erazm z Rotterdamu (1467-1536), kt贸ry wywar艂 tak istotny wp艂yw na my艣l humanistyczn膮 XVI – wieku, 偶e mo偶na m贸wi膰 o jej odr臋bnym nurcie- erazmiani藕mie. Wychowany w klasztorach niderlandzkich opu艣ci艂 偶ycie klasztorne i uda艂 si臋 do Rzymu. Potem Erazm dzia艂a艂 w Pary偶u, Oxfordzie, Cambridge, a w ko艅cu osiad艂 w Bazylei, sk膮d poprzez swe utwory, grono uczni贸w i korespondencj臋 oddzia艂ywa艂 na ca艂a 贸wczesn膮 kulturaln膮 Europ臋. Zaniepokojony stanem Ko艣cio艂a g艂osi艂 potrzeb臋 jego reformy, ale odm贸wi艂 poparcia luteranizmowi. Ca艂e 偶ycie po艣wi臋ci艂 g艂oszeniu pokoju chrze艣cija艅skiego, perswazji i pr贸bom pogodzenia zwa艣nionych stron. Narazi艂 si臋 zar贸wno Ko艣cio艂owi jak i reformacji. By艂 g艂osicielem pr膮du zwanego irenizmem (od greckiego eirene – pok贸j), kt贸ry przenika艂 tw贸rczo艣膰 wielu wybitnych pisarzy XVI wieku, w艣r贸d nich Modrzewskiego i Kochanowskiego. Erazm uwa偶a艂, 偶e cz艂owiek powinien 艂膮czy膰 艣wiat艂y krytyczny umys艂 z doskona艂o艣ci膮 moraln膮. W satyrze „Pochwa艂a g艂upoty” atakowa艂 nieuctwo, poz臋, doktrynerstwo, a tak偶e nadu偶ycia w Ko艣ciele. Dlatego te偶 uwa偶ano go za ojca duchowego reformacji do kt贸rej nie przysta艂.
W ideach swych bliski by艂 Erazm r贸wnie偶 angielskiemu humani艣cie Tomaszowi Morusowi.
Dla upowszechnienia kultury humanistycznej Erazm opracowa艂 Adagiorum collectanea, zbi贸r przys艂贸w, sentencji i aforyzm贸w 艂aci艅skich, kt贸ry by艂 swoist膮 antologi膮 m膮dro艣ci i kultury j臋zyka. Adagia cieszy艂y si臋 ogromn膮 popularno艣ci膮, tote偶 Erazm uznawa艂 je i rozszerza艂 w nast臋pnych edycjach.

Swoje filozoficzne wykszta艂cenie wykorzystywa艂 do opracowa艅 tekst贸w biblijnych, sporz膮dzaj膮c nowy oparty na tek艣cie greckim przek艂ad Nowego Testamentu.
Erazm cieszy艂 si臋 s艂aw膮 w ca艂ej Europie, utrzymywa艂 kontakty korespondencyjne z w艂adcami i uczonymi wielu kraj贸w, a koronowane g艂owy poczytywa艂y sobie za zaszczyt otrzymywa膰 od niego listy.
Kontakty Polski z w艂oskim humanizmem datuj膮 si臋 od pocz膮tk贸w wieku XV. Np.: znakomity w艂oski drukarz – wydawca Manucjusz Starszy, poszukuj膮c po ca艂ej Europie staro偶ytnych r臋kopis贸w pozyska艂 do tego przedsi臋wzi臋cia Jana Lubra艅skiego, biskupa pozna艅skiego, za艂o偶yciela Akademii Pozna艅skiej. Wspomnia艂am ju偶 o przybyciu do Polski Kallimacha, kt贸ry wywar艂 du偶y wp艂yw na humanist贸w polskich.
Jan z Ludziska przywi贸z艂 z W艂och znajomo艣膰 humanistycznej retoryki. Jan D艂ugosz przebywa艂 w Bazylei, zbiera艂 dzie艂a rzymskich historyk贸w i na nich uczy艂 si臋 kunsztu dziejopisarskiego.
Akademia Krakowska cho膰 pozosta艂a tradycyjn膮 uczelni膮 scholastyczn膮 otwarta by艂a dla nowych pr膮d贸w. Na uniwersytecie rozpocz臋to wyk艂ady z literatury staro偶ytnej, a na pocz膮tku XVI wieku r贸wnie偶 nauczanie greki, a nawet j臋zyka hebrajskiego. Ostatnim wielkim renesansowym przedsi臋wzi臋ciem o艣wiatowym by艂a dzia艂alno艣膰 Jana Zamoyskiego, kt贸ry przy wsp贸艂pracy wspieranego przez siebie poety Szymona Szymonowica za艂o偶y艂 w艂asnym kosztem Akademi臋 w Zamo艣ciu.

Wczesna poezja humanistyczna w Polsce by艂a poezj膮 艂aci艅sk膮. Do najwybitniejszych poet贸w tego okresu nale偶eli: biskup Jan Dantyszek, p贸藕niejszy arcybiskup gnie藕nie艅ski Andrzej Krzycki oraz najzdolniejszy z nich, m艂odo zmar艂y Klemens Janicki. Cz艂owiekiem tego pokolenia, uczniem Akademii Krakowskiej i uniwersytet贸w w艂oskich by艂 duchowny, lekarz, matematyk, a przede wszystkim astronom Miko艂aj Kopernik. Po 艂acinie pisali te偶 my艣liciele i spo艂ecznicy wypowiadaj膮cy si臋 na tematy polityczne Jan Ostr贸g (Memoria艂 o naprawie Rzeczypospolitej) oraz Frycz Modrzewski (O Naprawie Rzeczypospolitej). W po艂owie XVI wieku zaczyna艂a si臋 rozwija膰 polska literatura narodowa. Jej pierwszy tw贸rca Miko艂aj Rej nie posiada艂 jeszcze pe艂nego wykszta艂cenia humanistycznego. Takie przygotowanie otrzyma艂 natomiast najwi臋kszy z poet贸w staropolskich Jan Kochanowski (1530-1584).

Wzory humanistycznej literatury w艂oskiej przeni贸s艂 do Polski 艁ukasz G贸rnicki (1527-1603), pisz膮cy na wz贸r Baldassare Castinglioe’a swego „Dworzanina polskiego”. Polemiki polityczne i religijne znalaz艂y r贸wnie偶 swoich wybitnych przedstawicieli w osobach Stanis艂awa Orzechowskiego – jednego z najwybitniejszych publicyst贸w epoki, oraz jezuity Piotra Skargi, autora s艂awnych kaza艅.
Idee humanizmu wywar艂y wp艂yw na wszystkie kraje Europy. Do najwybitniejszych tw贸rc贸w tego okresu nale偶膮:
We Francji – Francois Rabelais, Michel de Montaigne, w Niemczech – Filip Melanchton, w Anglii, wspomniany ju偶 Thomas Morus, a przede wszystkim Wiliam Szekspir, w Hiszpanii – Miguel de Cervantes, autor „Don Kichota z La Manczy”.

My艣l humanistyczna, stawianie w centrum uwagi cz艂owieka zaowocowa艂o wspania艂ymi dzie艂ami w zakresie sztuk plastycznych (Leonardo da Vinci) i architektury, przekonanie o mo偶liwo艣ciach ludzkiego rozumu natomiast licznymi odkryciami naukowymi (Kopernik). Obecnie u偶ywa si臋 tak偶e szerszego poj臋cia humanizmu, nie tylko w odniesieniu do omawianej epoki, oznaczaj膮cego zainteresowanie sprawami ludzkimi, szacunek dla godno艣ci cz艂owieka, trosk臋 o jego wolno艣膰, szcz臋艣cie i swobodny rozw贸j.

Literatura:
– S艂ownik wyraz贸w Obcych
– S艂ownik termin贸w literackich
– Literatura polska – przewodnik encyklopedyczny
– Jerzy Ziomek – „Renesans”
– Andrzej Wycza艅ski – „Historia Powszechna – wiek XVI”

Pobierz, wysy艂aj膮c SMS o tre艣ci LEAD.POBIERAM pod numer 92505

Wpisz otrzymany kod :

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x