Wypracowania, konspekty, streszczenia i pomoc szkolna.

Ponad 100 tysi─Öcy materia┼é├│w dla szko┼éy podstawowej, ┼Ťredniej oraz z zakresu studi├│w.

Literatura faktu

Udost─Öpnij

Konspekt:
ÔÇó Wst─Öp (uzasadnienie wyboru tematu)
ÔÇó Zdefiniowanie poj─Öcia literatury faktu (na podstawie s┼éownika j─Özyka polskiego oraz innych pozycji, kt├│re znajduj─ů si─Ö w bibliografii)
ÔÇó Udowodnienie, ┼╝e literatura faktu jest tym samym, co powie┼Ť─ç reporta┼╝owa.
ÔÇó Cechy literatury faktu (mo┼╝na te┼╝ u┼╝y─ç poj─Öcia powie┼Ťci reporta┼╝owej) na przyk┼éadzie „Cesarza” Ryszarda Kapu┼Ťci┼äskiego.
ÔÇó Om├│wienie pozycji bibliograficznych i udowodnienie, i┼╝ s─ů literatur─ů faktu.
ÔÇó Zako┼äczenie
ÔÇó Bibligrafia

Wst─Öp
Wybra┼éem temat dotycz─ůcy literatury faktu, poniewa┼╝ moje zainteresowania i preferencje skierowane s─ů w stron─Ö reporta┼╝ow─ů, dziennikarsk─ů. W niniejszej pracy dokonam analizy i interpretacji zjawiska kulturowego, jakim jest literatury faktu i co si─Ö z ni─ů wi─ů┼╝e ÔÇô powie┼Ť─ç reporta┼╝owa. Na wst─Öpie powiem kilka s┼é├│w dotycz─ůcych definicji tej odmiany literatury, poniewa┼╝ przy lekturze ksi─ů┼╝ek potrzebnych mi do napisania tej pracy, zauwa┼╝y┼éem, i┼╝ owych definicji jest tak wiele, jak os├│b pr├│buj─ůcych to zjawisko jako┼Ť nazwa─ç. Moim zdaniem literatura faktu jest czym┼Ť, co opowiada o wydarzeniach, kt├│re w istocie mia┼éy miejsce. Jak bardzo uboga by┼éa moja definicja przekona┼éem si─Ö dopiero po wnikliwej lekturze pozycji, kt├│re przedstawi┼éem w bibliografii swojej pracy. Po dok┼éadniejszym zag┼é─Öbieniu si─Ö w zdefiniowanie tego poj─Öcia przejd─Ö do omawiania pozycji Ryszarda Kapu┼Ťci┼äskiego pt. ÔÇ×CesarzÔÇŁ. Jest to lektura, kt├│r─ů bardzo dok┼éadnie chcia┼ébym Pa┼ästwu przedstawi─ç i na jej przyk┼éadzie ukaza─ç cechy literatury faktu. Na zako┼äczenie powiem r├│wnie┼╝ kilka s┼é├│w o innych ksi─ů┼╝kach, lecz b─Ödzie to jedynie pobie┼╝ne ukazanie ich istnienia. Chcia┼éabym przej┼Ť─ç teraz do prawid┼éowego i g┼é─Öbszego zdefiniowania poj─Öcia ÔÇ×literatury faktuÔÇŁ, bowiem b─Ödzie to bardzo istotne w dalszych rozwa┼╝aniach.

Zdefiniowanie poj─Öcia literatury faktu

S┼éownik termin├│w literackich definiuje literatur─Ö faktu jako wsp├│┼éczesn─ů literatur─Ö narracyjn─ů o charakterze przede wszystkim dokumentarnym zazwyczaj cz─Ö┼Ťciowo beletryzowan─ů, maj─ůc─ů g┼é├│wnie na celu wiarygodn─ů relacj─Ö o autentycznych wydarzeniach. Kategoria literatury faktu zosta┼éa wprowadzona przez krytyk─Ö w okresie mi─Ödzywojennym. Z kolei powie┼Ť─ç reporta┼╝owa jest definiowana jako powie┼Ť─ç, kt├│ra poprzez kreacj─Ö fikcji powie┼Ťciowej d─ů┼╝y do stworzenia dokumentalnej relacji(…). Najciekawsz─ů spraw─ů jest fakt, i┼╝ do obu definicji podane zosta┼éy te same pozycje, co wyja┼Ťnia kolejn─ů cz─Ö┼Ť─ç mojej wypowiedzi.

Literatura faktu czy powie┼Ť─ç reporta┼╝owa?

T─ů cz─Ö┼Ť─ç swojej wypowiedzi zacz─ů┼éem pytaniem, poniewa┼╝ sam mia┼éem w─ůtpliwo┼Ťci jak rozr├│┼╝ni─ç te dwie odmiany literatury. Trudno jednoznacznie zdefiniowa─ç poj─Öcie ÔÇ×powie┼Ťci reporta┼╝owejÔÇŁ, kt├│ra wywodzi si─Ö z tradycji naturalizmu, a w Polsce rozwija si─Ö od lat 30-tych naszego stulecia. Jest to odmiana powie┼Ťci oparta na autentycznym, aktualnym materiale. W powie┼Ťci reporta┼╝owej dominuj─ůc─ů rol─Ö przyznaje si─Ö sprawdzalnemu opisowi danego przedmiotu, s─ů wi─Öc dla niej charakterystyczne sposoby narracji wyst─Öpuj─ůce w reporta┼╝u. Pierwsi polscy autorzy powie┼Ťci tego typu ÔÇô zgrupowani w zespole literackim „Przedmie┼Ťcie” g┼éosili program narracji dokumentarnej, korzystaj─ůcej z do┼Ťwiadcze┼ä reporta┼╝u, utrwalaj─ůcej wi─Öksze lub mniejsze realia wsp├│┼éczesnego ┼╝ycia spo┼éecznego. D─ů┼╝yli do ograniczenia fabu┼éy, umieszczenia wydarze┼ä powie┼Ťciowych w wyra┼║nie zarysowanym – zwykle ludowym – ┼Ťrodowisku. Powie┼Ť─ç reporta┼╝owa ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzana jest z reporta┼╝em, czasami wr─Öcz uto┼╝samia si─Ö j─ů z reporta┼╝em literackim. A reporta┼╝ to sprawozdanie publicystyczne oparte na zebranych bezpo┼Ťrednio i autentycznych materia┼éach (podr├│┼╝, wywiady, itp.). Jako odr─Öbny gatunek literacki wykszta┼éci┼é si─Ö w drugiej po┼éowie XIX w., w zwi─ůzku z dynamicznym rozwojem prasy, ale jego powstanie wi─ů┼╝e si─Ö z wyst─Öpuj─ůcymi ju┼╝ w XVII i XVIII w. takimi typami relacji, jak opis podr├│┼╝y, list, pami─Ötnik, diariusz. Niekt├│rzy doszukuj─ů si─Ö prapocz─ůtk├│w reporta┼╝u w opowie┼Ťciach lud├│w pierwotnych, gdy narrator zaznacza, ┼╝e opowie┼Ť─ç jest prawdziwa; w zapisach Biblii, w dzie┼éach antycznych, jak Iliada Homera czy Zag┼éada Pompei Pliniusza M┼éodszego.
W Polsce szczeg├│lny wzrost zainteresowania reporta┼╝em widoczny by┼é w latach trzydziestych XX w. W├│wczas gatunek ten uzyska┼é swoj─ů nazw─Ö. Uprawiali go m.in. M. Wa┼äkowicz, K. Pruszy┼äski, Z. Uni┼éowski, J. Kisielewski, A. Fiedler. Pisarze ci udowodnili sw─ů tw├│rczo┼Ťci─ů, ┼╝e przez reporta┼╝ mo┼╝na wypowiedzie─ç si─Ö w spos├│b r├│wnie pe┼ény jak za pomoc─ů innych gatunk├│w literackich. Zacz─Öto w├│wczas nazywa─ç reporta┼╝e „literatur─ů faktu”. Wykszta┼éci┼éy si─Ö dwa podstawowe typy reporta┼╝u:
# reporta┼╝ „surowy” (trzymaj─ůcy si─Ö ┼Ťci┼Ťle autentycznych wydarze┼ä, nie wykraczaj─ůcy poza nie, bez osobistego komentarza autora; jego podstawow─ů funkcj─ů jest relacja – sprawozdanie);
# reporta┼╝ literacki (nasycony konkretn─ů wiedz─ů, faktami, wzbogacony jednak fantazj─ů literack─ů; materia┼é autentyczny ┼é─ůczy si─Ö w nim z fikcj─ů fabularn─ů, charakterystykami psychologicznymi bohater├│w, komentarzem ).
Po┼é─ůczenie element├│w relacji reporta┼╝owej i prozy fabularnej znalaz┼éo wyraz w licznych utworach przedstawiaj─ůcych do┼Ťwiadczenia drugiej wojny ┼Ťwiatowej (Medaliony Z. Na┼ékowskiej; Po┼╝egnanie z Mari─ů T. Borowskiego; Dywizjon 303, A Fiedlera). Po roku 1945 literatura faktu, nazywana we Francji „wielkim reporta┼╝em”, w USA „niefikcj─ů” lub „nowym dziennikarstwem”, w ZSRR „szkicem”, przenios┼éa si─Ö z ┼éam├│w prasy do wyda┼ä ksi─ů┼╝kowych, masowych i ch─Ötnie przyjmowanych przez czytelnik├│w. W Polsce powojennej reporta┼╝ pocz─ůtkowo zanika┼é (do roku 1956 powstawa┼éy przede wszystkim reporta┼╝e „produkcyjne”, schematycznie przedstawiaj─ůce ludzi i problemy), od┼╝y┼é natomiast dopiero od po┼éowy lat pi─Ö─çdziesi─ůtych, kt├│re nazywa si─Ö „z┼éot─ů er─ů” polskiego reporta┼╝u, czy te┼╝ literatury faktu.
W latach 1968-1981 wielu twórców odeszło od literatury faktu.
Reporta┼╝ – cho─ç tak popularny – nie ma do dzi┼Ť powszechnie uznanej, jednoznacznej definicji. Zosta┼é nawet okre┼Ťlony jako „wyprzedzenie prozy powie┼Ťciowej”. Wsp├│┼éczesny reporta┼╝ wch┼éon─ů┼é wiele do┼Ťwiadcze┼ä prozy narracyjnej, z drugiej strony jednak techniki reporta┼╝owe wp┼éyn─Ö┼éy na kszta┼étowanie si─Ö metod literackiej narracji.
Uwa┼╝am zatem, ┼╝e mo┼╝na swobodnie stosowa─ç zamiennie poj─Öcia powie┼Ťci reporta┼╝owej i literatury faktu. Na przyk┼éadzie powie┼Ťci Kapu┼Ťci┼äskiego w dalszej cz─Ö┼Ťci mojej wypowiedzi uka┼╝─Ö cechy literatury faktu.

Cechy literatury faktu na przyk┼éadzie „Cesarza” Ryszarda Kapu┼Ťci┼äskiego.

W powie┼Ťci reporta┼╝owej mo┼╝liwe jest wyst─Öpowanie narratora w pierwszej lub trzeciej osobie b─ůd┼║ narratora wszechwiedz─ůcego. W tek┼Ťcie ÔÇ×CesarzaÔÇŁ mo┼╝na wyodr─Öbni─ç trzy zasadnicze warstwy narracyjne. S─ů to:
# narracja pierwszoosobowa, kt├│r─ů tworzy relacja i komentarz narratora – reportera uto┼╝samiaj─ůcego si─Ö z autorem. To on przedstawia okoliczno┼Ťci powstania tej niezwyk┼éej opowie┼Ťci oraz zbierania materia┼é├│w do niej. To R. Kapu┼Ťci┼äski – typowy reporter, kt├│ry kieruje si─Ö niezwyk┼é─ů intuicj─ů, trafia zawsze tam, gdzie dziej─ů si─Ö sprawy wa┼╝ne, kt├│ry sta┼é si─Ö znawc─ů Afryki, w kt├│rej przebywa┼é ponad siedem lat – by┼é w Etiopii w 1963 i w 1975 roku. To on przedstawia pewne zdarzenia, prezentuje atmosfer─Ö panuj─ůc─ů w Addis Abebie podczas rewolucji. Bezpo┼Ťrednio sformu┼éowane komentarze i oceny ujawniaj─ů dystans narratora wobec przedstawianego ┼Ťwiata.
# narracja pierwszoosobowa, kt├│r─ů tworz─ů przytaczane przez narratora ÔÇô reportera wypowiedzi bohater├│w. Sk┼éadaj─ů si─Ö na ni─ů wyra┼║nie subiektywne relacje i komentarze dworzan opowiadaj─ůcych o ┼Ťwietno┼Ťci i upadku cesarza Etiopii Hajle Seliasje I. Z ich opowie┼Ťci wy┼éania si─Ö bogaty obraz monarchy, jego obyczaj├│w i ceremonia┼éu dworskiego. Wypowiedzi bohater├│w zajmuj─ů w ÔÇ×CesarzuÔÇŁ znacznie wi─Öcej miejsca ni┼╝ narracja odautorska – podobnie jak w reporta┼╝u, a odmiennie ni┼╝ w powie┼Ťci.

Narracj─Ö reporta┼╝u cechuje subiektywizm (osobista ocena przedstawionych fakt├│w i spraw, komentarze). Narracja bohater├│w ÔÇ×CesarzaÔÇŁ r├│wnie┼╝ odznacza si─Ö wysokim stopniem subiektywizmu, przedstawiaj─ů oni fakty ze swego punktu widzenia, m├│wi─ů w┼éasnym j─Özykiem. Narrator – reporter tak┼╝e bezpo┼Ťrednio wyra┼╝a swe s─ůdy o ludziach tocz─ůcych walk─Ö z w┼éadz─ů lub o w┼éadz─Ö, uwik┼éanych w wydarzenia historyczne. Zawsze staje po stronie walcz─ůcych o ludzkie prawa. W ten spos├│b narrator-reporter ujawnia sw─ů postaw─Ö moraln─ů, sw├│j g┼é─Öboki humanitaryzm oraz solidarno┼Ť─ç ze zbuntowanymi, przeciwnikami cesarza i cesarstwa. Kapu┼Ťci┼äski nie jest oboj─Ötnym, nie zaanga┼╝owanym obserwatorem, czuje si─Ö odpowiedzialny za to, czego jest ┼Ťwiadkiem. Dowodz─ů tego odautorskie komentarze. I. Kwiecie┼ä pisze: Kapu┼Ťci┼äski wzbudza w czytelniku refleksje nad ludzkim losem, jego sensem, wzbudza poczucie wi─Özi z tymi, kt├│rzy ┼╝yj─ůc w r├│┼╝nych systemach politycznych, zachowali ludzkie warto┼Ťci i ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e o ich istnienie nale┼╝y walczy─ç”.
Narracja typowa dla literatury faktu opr├│cz form sprawozdania czy opowiadania wykorzystuje r├│wnie┼╝ opis np. t┼éa zdarze┼ä, wygl─ůdu zewn─Ötrznego postaci, czy ich postaw. Takie elementy znajdziemy r├│wnie┼╝ w ÔÇ×CesarzuÔÇŁ.
W reporta┼╝u wyst─Öpuje zjawisko analogii mi─Ödzy rzeczywisto┼Ťci─ů a jej odpowiednikiem stworzonym w dziele, inaczej – autentyzm. Reporta┼╝ cz─Östo przywo┼éuje nazwy i liczby, autentyczne nazwiska, fragmenty dokument├│w, pozwalaj─ůce na weryfikacj─Ö danych. R├│wnie┼╝ to czyni Kapu┼Ťci┼äski, kt├│ry umieszcza w powie┼Ťci konkretne nazwiska, liczby.
Przywo┼éany szczeg├│┼é, fakt, konkret nie jest jednak w ÔÇ×CesarzuÔÇŁ wa┼╝ny sam w sobie, stanowi przede wszystkim pretekst do refleksji nad og├│lniejszymi sprawami.
┼Üwiat przedstawiony powie┼Ťci reporta┼╝owej cechuje aktualno┼Ť─ç. Cz─Östo okre┼Ťla si─Ö reporta┼╝ jako „aktualne opowiadanie o prawdziwych faktach”, z tym, ┼╝e przez aktualno┼Ť─ç rozumie si─Ö to, co w danym momencie budzi og├│lne zainteresowanie.
Powie┼Ť─ç Kapu┼Ťci┼äskiego przedstawia wa┼╝ne i aktualne wydarzenia zwi─ůzane z rozwojem Trzeciego ┼Üwiata, pr├│buje uchwyci─ç histori─Ö Afryki w momencie wielkich przesile┼ä, pokazuje kraj budz─ůcy si─Ö do ┼╝ycia, gdzie panuje g┼é├│d, n─Ödza i wielkie nadzieje, gdzie najg┼é─Öbsze zacofanie ┼é─ůczy si─Ö z najnowszymi procesami historycznymi, gdzie nast─Öpuje dramat przejmowania w┼éadzy. Autor nadaje swej wypowiedzi warto┼Ťci uniwersalne, sprawia, ┼╝e powie┼Ť─ç odbierana jest alegorycznie.
Bohaterowie reporta┼╝u nie s─ů powo┼éani do ┼╝ycia przez autora, to on mo┼╝e zaistnie─ç dzi─Öki nim. S─ů postaciami autentycznymi, realnymi. Bohaterami powie┼Ťci Kapu┼Ťci┼äskiego s─ů osoby ┼╝yj─ůce w ukryciu i ci─ůg┼éym strachu przed ┼Ťmierci─ů. Autor nie podaje ich prawdziwych imion i nazwisk (u┼╝ywa inicja┼é├│w), ma trudno┼Ťci z dotarciem do nich i wys┼éuchaniem ich zwierze┼ä. Bohaterowie ci przedstawiaj─ů si─Ö sami. Charakteryzuje ich spos├│b wypowiadania si─Ö, j─Özyk, subiektywizm pogl─ůd├│w. Autor powie┼Ťci zrobi┼é wiele, by czytelnik by┼é przekonany o ich autentyczno┼Ťci. Wyrazisto┼Ť─ç portretu tych postaci nie przeszkadza jednak, by traktowa─ç je w spos├│b aluzyjny – s─ů w├│wczas reprezentantami wszystkich ludzi og┼éupianych i deprawowanych przez w┼éadz─Ö. Bohaterami reporta┼╝u s─ů te┼╝ osoby, o kt├│rych opowiadaj─ů rozm├│wcy narratora- reportera.
Bohaterem reporta┼╝u staje si─Ö nawet narrator-reporter, gdy bezpo┼Ťrednio bierze udzia┼é w opisywanych wydarzeniach, ale nawet w├│wczas nie jest postaci─ů pierwszoplanow─ů. Narrator-reporter opowiada w powie┼Ťci Kapu┼Ťci┼äskiego o wydarzeniach z sierpnia – wrze┼Ťnia 1974, jest bezpo┼Ťrednim obserwatorem wojny domowej w Etiopii.

Powie┼Ť─ç reporta┼╝owa opowiada o faktach, kt├│rych nast─Öpstwo w czasie narzuca kompozycj─Ö chronologiczn─ů – odpowiada ona biegowi wypadk├│w i pozwala stopniowo uzupe┼éni─ç wiedz─Ö odbiorcy o wydarzeniach. Kompozycja ÔÇ×CesarzaÔÇŁ jest bardzo kunsztowna. Utw├│r sk┼éada si─Ö z trzech cz─Ö┼Ťci: „Tron” , „Idzie, idzie” , „Rozpad”.
Fabu┼éa powie┼Ťci reporta┼╝owej jest zwarta, koncentruje si─Ö na jednym przedmiocie – problemie, zdarzeniu, postaci. Tak jak sugeruje to tytu┼é powie┼Ťci, ÔÇ×CesarzÔÇŁ po┼Ťwi─Öcony jest prezentacji osobowo┼Ťci dyktatora Etiopii i analizie przyczyn oraz okoliczno┼Ťci, w jakich dokona┼é si─Ö przewr├│t polityczny w tym kraju.

Styl i j─Özyk reporta┼╝u uzale┼╝nione s─ů od indywidualno┼Ťci tw├│rczej autora oraz od gatunku reporta┼╝u. J─Özyk ÔÇ×CesarzaÔÇŁ, maj─ůcy wszelkie znamiona stylu artystycznego, cechuje:
– indywidualizacja stylu wypowiedzi
– precyzja w wypowiedziach narratora – reportera po┼é─ůczona z metaforyczno┼Ťci─ů. W ten spos├│b utw├│r zmienia si─Ö z typowo reporterskiej, rzeczowej relacji o wojnie domowej w Etiopii w ironiczn─ů metafor─Ö ukazuj─ůc─ů pewn─ů struktur─Ö, mechanizm historii kraj├│w Trzeciego ┼Üwiata.
– po┼é─ůczenie element├│w stylu „niskiego” i „wysokiego”
– zdolno┼Ť─ç wyra┼╝ania dozna┼ä zmys┼éowych: emocji, refleksji.

Tak w skr├│cie wygl─ůda analiza tej fascynuj─ůcej powie┼Ťci. Uwa┼╝am, ┼╝e jest to pozycja, kt├│ra idealnie oddaje istot─Ö literatury faktu, do kt├│rej zalicza si─Ö bez w─ůtpienia powie┼Ť─ç reporta┼╝owa.

Teraz chcia┼ébym jeszcze ukaza─ç kilka innych powie┼Ťci, kt├│re r├│wnie┼╝ zaliczaj─ů si─Ö do literatury faktu. Z braku czasu wspomn─Ö o nich zaledwie kilka s┼é├│w i uka┼╝─Ö, ┼╝e s┼éusznie s─ů zaliczane do literatury faktu.
Jako pierwsz─ů przedstawi─Ö Pa┼ästwu pozycj─Ö wybitnego polskiego reporta┼╝ysty, Wojciecha Jagielskiego pt. ÔÇ×Wie┼╝e z kamieniaÔÇŁ. Jest to powie┼Ť─ç o Czeczenii, jako o miejscu tajemniczym i tragicznym. Autor ukazuje bezsilno┼Ť─ç mieszka┼äc├│w wobec ogromu nieszcz─Ö┼Ť─ç, jakie przynosi wojna toczona przez garstk─Ö szale┼äc├│w przeciwko bardzo licznej armii. W powie┼Ťci r├│wnie┼╝ znajduj─ů si─Ö historie os├│b autentycznych, kt├│rzy zostali nazwani wybra┼äcami wojny. Osoby takie jak As┼éan Maschadow i Szamil Basajew, kt├│rzy nie potrafi─ů ┼╝y─ç bez wojny. Bohaterami utworu s─ů te┼╝ mieszka┼äcy jednego z czecze┼äskich au┼é├│w. Ukazane jest ich wielkie nieszcz─Ö┼Ťcie, kt├│rego przyczyn─ů jest nic innego jak w┼éa┼Ťnie wojna. Najtragiczniejsze jest to, ┼╝e ich domy staj─ů si─Ö obronnymi basztami. St─ůd w┼éa┼Ťnie tytu┼é powie┼Ťci – wie┼╝e z kamienia. Najtragiczniejsze, poniewa┼╝ dom powinien by─ç ogniskiem spokoju i mi┼éo┼Ťci. A tam jest tylko twierdz─ů obronn─ů, po prostu miejscem, gdzie jest w miar─Ö bezpiecznie. ÔÇ×Wie┼╝e z kamieniaÔÇŁ to tak┼╝e opowie┼Ť─ç o wolno┼Ťci, w┼éa┼Ťciwie u┼éudzie wolno┼Ťci, jak─ů niewinni ludzie staraj─ů sobie stworzy─ç. W powie┼Ťci tej mo┼╝na zauwa┼╝y─ç pewne podobie┼ästwa do ÔÇ×CesarzaÔÇŁ Kapu┼Ťci┼äskiego. Chocia┼╝by poprzez kreacj─Ö bohater├│w.
Druga pozycja, r├│wnie┼╝ autorstwa Wojciecha Jagielskiego ÔÇô ÔÇ×Modlitwa o deszczÔÇŁ jest zwi─ůzana z 11 wyjazdami autora do Afganistanu. Powie┼Ť─ç ukazuje przejmuj─ůcy autentyzm ┼╝ycia i obyczaj├│w w tamtym ┼Ťwiecie. Wszystko ma tam swoje miejsce i czas, nie ma udawania. Wida─ç tu prawdziw─ů wiar─Ö w Boga, wierno┼Ť─ç religii i wolno┼Ťci rozumianej rzecz jasna indywidualnie. Autor pokazuje te┼╝ histori─Ö Afga┼äczyk├│w, kt├│ra jest ci─ůg┼éym pasmem rewolucji i kontrrewolucji. Ich spos├│b na ┼╝ycie to nieudane poszukiwania idealnego systemu oraz odrzucanie wszystkiego co obce. ÔÇ×Modlitwa o deszczÔÇŁ to ukazanie re┼╝im├│w oraz wojen. Jagielski uwa┼╝a jednak t─Ö powie┼Ť─ç przede wszystkim opowie┼Ť─ç o poszukiwaniu absolutu i sposobu na zachowanie wolno┼Ťci oraz jednocze┼Ťnie godno┼Ťci i wiary.
Kolejn─ů pozycj─ů, kt├│r─ů pragn─Ö przedstawi─ç s─ů ÔÇ×MedalionyÔÇŁ Zofii Na┼ékowskiej. Jest to cykl opowiada┼ä, kt├│rych autentyzm pora┼╝a najmocniej dzi─Öki zastosowaniu suchych fakt├│w, relacji z wydarze┼ä. Brak tam bowiem komentarzy odautorskich. Uwaga natomiast skupiona jest na drobiazgach, co jest elementem identycznym jak w ÔÇ×CesarzuÔÇŁ. Na┼ékowska by┼éa cz┼éonkiem G┼é├│wnej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. ÔÇ×MedalionyÔÇŁ s─ů zatem wstrz─ůsaj─ůcym dokumentem zbrodni hitlerowskich, dostarczaj─ů g┼é─Öbok─ů wiedz─Ö o epoce faszyzmu. Z tego dzie┼éa pochodzi znane ka┼╝demu motto: ÔÇ×To ludzie ludziom zgotowali ten los…ÔÇŁ.
Ostatni─ů lektur─ů, kt├│r─ů tu przedstawi─Ö i zaszufladkuj─Ö do literatury faktu jest powie┼Ť─ç Hanny Krall ÔÇô ÔÇ×Zd─ů┼╝y─ç przed Panem BogiemÔÇŁ. Jest to swego rodzaju reporta┼╝ z rozmowy autorki z Markiem Edelmanem, lekarzem i ostatnim ┼╝yj─ůcym dow├│dc─ů powstania w getcie warszawskim. W ksi─ů┼╝ce ukazane s─ů wstrz─ůsaj─ůce obrazy ┼╝ycia w getcie. Hanna Krall prezentuje r├│wnie┼╝ walk─Ö i bohaterstwo ┼╗yd├│w. Wszystko to ukazane jest w postaci relacji, ch┼éodnych, bez jakichkolwiek komentarzy odautorskich, podobnie jak w poprzednich dzie┼éach. Powie┼Ť─ç napisana jest bardzo spokojnym tonem i rzeczowo. Autorka nad ksi─ů┼╝k─ů pracowa┼éa bardzo d┼éugo. Najpierw by┼é wywiad z Edelmanem, potem refleksje, nast─Öpnie projekt. Potem rozmowy z samym bohaterem, rozmowy, lektury.
Ksi─ů┼╝ka jest zarazem reporta┼╝em, esejem, powie┼Ťci─ů. Miejscami niesp├│jna, z wieloma pauzami, przemilczeniami. Jednocze┼Ťnie okrutnie precyzyjna i ch┼éodna. Z pewno┼Ťci─ů mo┼╝emy j─ů zaliczy─ç do literatury faktu.

Zakończenie

W mojej wypowiedzi stara┼éem si─Ö ukaza─ç czym jest literatura faktu, jak ma si─Ö do powie┼Ťci reporta┼╝owej i my┼Ťl─Ö, ┼╝e mi si─Ö to uda┼éo. Jestem zadowolony z przebiegu analizy ÔÇ×CesarzaÔÇŁ Ryszarda Kapu┼Ťci┼äskiego. Uwa┼╝am, ┼╝e jest to pozycja, kt├│r─ů ka┼╝dy powinien zna─ç. Mo┼╝na j─ů uzna─ç za sztampowego przedstawiciela literatury faktu i reporta┼╝u. Pozosta┼ée pozycje, kt├│re ukaza┼éem r├│wnie┼╝, poniewa┼╝ s─ů to dzie┼éa zas┼éuguj─ůce na uwag─Ö. Na zako┼äczenie chcia┼ébym jeszcze doda─ç, ┼╝e literatura faktu jest specyficzn─ů dziedzin─ů literatury. Podczas analizy powy┼╝szych dzie┼é zauwa┼╝y┼éem, ┼╝e bardzo wa┼╝na jest atmosfera podczas czytania takich ksi─ů┼╝ek, w├│wczas ┼éatwiej jest si─Ö przenie┼Ť─ç razem z autorem w krain─Ö, kt├│r─ů opisuje. Moim zdaniem nie s─ů to powie┼Ťci do tzw. ÔÇ×tramwajuÔÇŁ. Jednym s┼éowem literatura faktu przynosi najwi─Öcej wiedzy o ┼╝yciu.
Na sam koniec zostawi┼éem fragment wypowiedzi Ryszarda Kapu┼Ťci┼äskiego, kt├│ry chcia┼éabym Pa┼ästwu przytoczy─ç:
„Wa┼╝ne(…) s─ů dla mnie postawy ludzkie. Zawsze staram si─Ö pokazywa─ç, ┼╝e cz┼éowiek w swojej istocie, marzeniach, potrzebach jest wsz─Ödzie taki sam. Moje reporta┼╝e to pr├│ba ukrytej polemiki z tymi, kt├│rzy fetyszyzuj─ů… egzotyczn─ů sceneri─Ö i gubi─ů cz┼éowieka”.

Bibliografia:
R. Kapu┼Ťci┼äski, ÔÇ×CesarzÔÇŁ, wyd. Czytelnik, Warszawa 2004.
W. Jagielski, „Wie┼╝e z kamienia”, wyd. WAB, Warszawa 2004.
W. Jagielski, „Modlitwa o deszcz”, wyd. WAB, Warszawa 2002.
Z. Na┼ékowska, „Medaliony”, Warszawa 1993.
H. Krall, „Zd─ů┼╝y─ç przed Panem Bogiem”, Warszawa 1992.

H, Zaworska, ÔÇ×Medaliony Zofii Na┼ékowskiejÔÇŁ, WsiP, Warszawa 1984.
R. Jedli┼äski, Gatunki publicystyczne w szkole ┼Ťredniej, Warszawa 1984
K. K─ůkolewski, Wok├│┼é estetyki faktu. ÔÇ×Studia estetyczneÔÇŁ 1965 t.2.
I. Kwiecie┼ä, O tw├│rczo┼Ťci Ryszarda Kapu┼Ťci┼äskiego. ÔÇ×Polonistyka 1986, nr 7.
Z. Macu┼╝anka, Polska szko┼éa reporta┼╝u. ÔÇ×Nowe ksi─ů┼╝kiÔÇŁ 1970, nr 3.
J. Maziarski, Anatomia reporta┼╝u. Krak├│w 1966.
A. Wat, Literatura faktu. ÔÇ×Wiadomo┼Ťci literackieÔÇŁ 1929, nr 35.
A. Hutnikiewicz, Od czystej formy do literatury faktu, Warszawa 1990.

http://ksiazki.wp.pl/katalog/ksiazki/katalog.html?id=462

http://szkola.interia.pl/id/archiwum/www/art/art2?art_id=5356

_____________________________________________________________

─ÖWsp├│┼éczesna literatura faktu, jej tematy i znaczenie. Literatura faktu – tendencja zrodzona w literaturze XX wieku wynikaj─ůca z niech─Öci do fikcji, do psychologii i subiektywizmu i z przeciwstawiania im ┼Ťcis┼éego opisu, konkretnych fakt├│w, dokument├│w. Uprzywilejowa┼éa ona takie formy jak reporta┼╝, pami─Ötnik, biografia. W Polsce zaznaczy┼éa si─Ö w latach trzydziestych (np. Melchior Wa┼äkowicz – „Na tropach Sm─Ötkach”, o Polakach w Prusach Wschodnich; zbi├│r reporta┼╝y o wojnie domowej w Hiszpanii Ksawerego Pruszy┼äskiego). Stosowane obecne poj─Öcie lit. faktu, oznacza wszelki zwrot do autentyku, przedstawienie rzeczywistych wydarze┼ä, zw┼éaszcza wykorzystanie autentycznych tekst├│w. Przyk┼éady: ÔÇó K. Moczarski – „Rozmowy z katem” ÔÇó G. Herling-Grudzi┼äski – „Inny ┼Ťwiat” ÔÇó T. Borowski – „Opowiadania” ÔÇó Z. Na┼ékowska – „Medaliony” ÔÇó R. Kapu┼Ťci┼äski – „Cesarz”, „Imperium” ÔÇó H. Krall – „Zd─ů┼╝y─ç przed Panem Bogiem” Literatura faktu dotyczy tego, co by┼éo, w przeciwie┼ästwie do fikcji literackiej trzyma si─Ö reali├│w i relacjonuje wydarzenia z ┼╝ycia jednostek, grup spo┼éecznych, narod├│w itp. Jej du┼╝e znaczenie wynika z faktu, ┼╝e ile jest rzetelna, stanowi ┼║r├│d┼éo fakt├│w historycznych, realiach ┼╝ycia, wiedzy o ludziach, motywacji ich czyn├│w, psychice, oceny wsp├│┼éczesnej im rzeczywisto┼Ťci itd. Wy┼╝ej wspomniane pozycje przybli┼╝aj─ů okres wojny, groz─Ö „epoki piec├│w”, okrucie┼ästwo i antyhumanizm dwu ustroj├│w totalitarnych, tworz─ůcych je ludzi, wielkie przemiany spo┼éeczne, gospodarcze i polityczne. „Rozmowy z katem” – tre┼Ťci─ů dzie┼éa jest droga ┼╝yciowa i kariera genera┼éa SS Jurgena Stroopa, jednego z najbardziej os┼éawionych zbrodniarzy Trzeciej Rzeszy. Na nim ci─ů┼╝y odpowiedzialno┼Ť─ç za likwidacj─Ö warszawskiego getta i ┼Ťmierci ponad siedemdziesi─Öciu tysi─Öcy warszawskich ┼╗yd├│w. Moczarski sp─Ödzi┼é z nim siedem miesi─Öcy w jednej celi wi─Özienia mokotowskiego. Zainteresowa┼éy go motywy, kt├│rymi kierowa┼é si─Ö podejmuj─ůc swoje decyzje oraz pobudki jakimi si─Ö kierowa┼é i okoliczno┼Ťci jakie zrobi┼éy z niego zagorza┼éego narodowego socjalist─Ö. Stroopa os─ůdzono za zbrodnie na narodzie polskim (i lotnikach ameryka┼äskich, chocia┼╝ „dzia┼éa┼éa tak┼╝e na Ukrainie, Kaukazie, w Grecji, Niemczech) i skazany na ┼Ťmier─ç. Wyrok wykonano 6. III. 1952 roku. „Medaliony” – Zbi├│r ten sk┼éada si─Ö z siedmiu opowiada┼ä. Stanowi─ů relacje naocznych ┼Ťwiadk├│w pewnych wydarze┼ä, ofiar oboz├│w koncentracyjnych i zag┼éady. Relacje przybieraj─ů charakter niemal wywiad├│w. Wyj─ůtkiem jest pierwsze opowiadanie „Profesor Spanner”, stanowi─ůce literacki reporta┼╝ oparty na wizji lokalnej pewnego ┼Ťledztwa (Na┼ékowska zasiada┼éa w g┼é├│wnej komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich), oraz ostatnie „Dzieci i doro┼Ťli w O┼Ťwi─Öcimiu”, kt├│re jest wstrz─ůsaj─ůcym dokumentem zbrodni ludob├│jstwa dokonywanego na dzieciach w O┼Ťwi─Öcimiu. Na┼ékowska zrezygnowa┼éa niemal ca┼ékowicie z obr├│bki literackiej wypowiedzi r├│┼╝nych os├│b, swe utwory pozbawi┼éa autorskiego komentarza, zredukowa┼éa do minimum rol─Ö narratora nadrz─Ödnego. Brak jest r├│wnie┼╝ tzw. komentarza psychologicznego, analizy prze┼╝y─ç wewn─Ötrznych bohatera. Jedyn─ů ingerencj─ů w ┼Ťwiat przedstawiony jest selektywny dob├│r zamieszczonych fakt├│w, a tak┼╝e opis wydarze┼ä prowadz─ůcy do sugestywnej pointy. Ocen─Ö pozostawiono czytelnikowi. „Medaliony” s─ů tak┼╝e g┼é─Öbok─ů refleksj─ů nad cz┼éowiekiem ulegaj─ůcym chwytliwej propagandzie. Ideologia hitlerowska bowiem nie tylko mami wykszta┼éconych kulturalnych ludzi, ale nawet pora┼╝a moralnie swoje ofiary, przekonuj─ůc do swych ob┼é─Ödnych racji. Na┼ékowska obna┼╝a przy tym przyczyny rezygnacji, cynizmu, zgody na istniej─ůc─ů sytuacj─Ö i rytua┼éy obozowe. Ich motorem jest strach i rozpaczliwa ch─Ö─ç prze┼╝ycia. „Opowiadania” T. Borowski – obozowe opowiadania Tadeusza Borowskiego r├│wnie┼╝ ukazuj─ů ┼╝ycie i zachowanie wi─Ö┼║ni├│w (s─ů tak┼╝e napisane technik─ů behawiorystyczn─ů) i staj─ů si─Ö oskar┼╝eniem hitlerowskiego systemu masowej zag┼éady. Jednak Borowski pisze o obozach w spos├│b inny ni┼╝ wszyscy inni przed nim. Czyni narratorem obozowego cwaniaka kt├│ry prezentuje obozow─ů hierarchi─Ö warto┼Ťci b─Öd─ůc─ů przeciwie┼ästwem tej do kt├│rej przywykli┼Ťmy na co dzie┼ä. Najwy┼╝szym dobrem jest ┼╝ycie i przetrwaniu podporz─ůdkowane jest wszystko. Nie ma miejsca na lito┼Ť─ç czy wsp├│┼éczucie dla s┼éabszych i mniej zaradnych wi─Ö┼║ni├│w. W uj─Öciu Borowskiego ob├│z koncentracyjny jest miejscem do kt├│rego mo┼╝na si─Ö przyzwyczai─ç, nauczy─ç si─Ö sobie radzi─ç tak, aby przetrwa─ç – zw┼éaszcza je┼Ťli si─Ö jest wi─Ö┼║niem z jakiego┼Ť powodu uprzywilejowanym. Uczynienie cz┼éowieka skrajnym egoist─ů, zniszczenie wi─Özi mi─Ödzyludzkich, uczucia przyja┼║ni, mi┼éo┼Ťci, ┼╝yczliwo┼Ťci, solidarno┼Ť─ç – to najostrzejsze zarzuty stawiane systemowi zag┼éady. Opowiadania Borowskiego posiadaj─ů g┼é─Öboko pesymistyczny wyd┼║wi─Ök, polegaj─ůcy na ukazaniu krucho┼Ťci, absolutnych wydawa┼éo by si─Ö, warto┼Ťci w warunkach ekstremalnych. „Opowiadania” w przeciwie┼ästwie do „Medalion├│w” nie maj─ů ┼Ťci┼Ťle reporterskiego charakteru. W swej fabularnej formie s─ů ┼╝ywsze, barwniejsze, realniejsze, wydaj─ů si─Ö bli┼╝sze ┼╝ycia w czym tkwi ich ogromna si┼éa wyrazu (cho─ç beznami─Ötny, dziennikarski ton „Medalion├│w” budzi chyba wi─Öksz─ůgroz─Ö). „Inny ┼Ťwiat” – jest autobiografi─ů polskiego oficera, zes┼éanego z „kontrrewolucyjnego” wyroku do lagru na dalekiej p├│┼énocy. Autor opisuje ┼╝ycie obozowe, panuj─ůce w nim specyficzne zasady i regu┼éy. Opisuje udr─Öki g┼éodu, zimna, nadmiernej i niebezpiecznej pracy. Wszechw┼éadz─Ö i samowol─Ö obozowych w┼éadz. Nienawi┼Ť─ç i okrucie┼ästwo przest─Öpc├│w w stosunku do wi─Ö┼║ni├│w politycznych. Oszustwa w rozliczaniu wynik├│w pracy. Kradzie┼╝ ┼╝ywno┼Ťci i ┼╝ebranin─Ö przy kuchni. Maksymalne wykorzystywanie wi─Ö┼║ni├│w, z morderczym systemem motywacyjnym w postaci r├│┼╝nego rozdzia┼éu ┼╝ywno┼Ťci i zwi─ůzane z tym oszustwa w rozliczaniu wynik├│w pracy. M─Ök─Ö oczekiwania na koniec wyroku i zwi─ůzane z tym niespodzianki, zawody i tragedie. Rozk┼éad wi─Öz├│w rodzinnych, w spo┼éecze┼ästwie pi─Ötnuj─ůcym i szykanuj─ůcym nawet rodziny „paso┼╝yt├│w spo┼éecznych”. Podobnie jak hitlerowski obozy zag┼éady, tak i sowiecki system rabunkowego wykorzystania si┼éy roboczej doprowadza┼é do nieuchronnych zmian w psychice ludzkiej i do zatracenia zwyk┼éych norm i warto┼Ťci. Zmusza┼é do kradzie┼╝y, lizusostwa, donosicielstwa, ┼╝ebraniny, kobiety do prostytucji. „Inny ┼Ťwiat”, podobnie jak „Opowiadania” Borowskiego, posiada fabularyzowan─ů form─Ö, przeplatan─ů obszernymi refleksjami autora, opisami szczeg├│lnych zjawisk ┼╝ycia obozowego itp. Nawet je┼╝eli powsta┼éy silniej oddzia┼éuj─ůce dzie┼éa z zakresu literatury lagrowej, to ta pozycja i tak zajmuje niepo┼Ťlednie miejsce dzi─Öki bystro┼Ťci obserwacji, barwno┼Ťci j─Özyka i ostro┼Ťci analizy. „Zd─ů┼╝y─ç przed Panem Bogiem” – jest literackim reporta┼╝em autorki z rozm├│w z jedynym ┼╝yj─ůcym przyw├│dc─ů powstania w getcie – Markiem Edelmanem. Ksi─ů┼╝ka posiada lu┼║n─ů, chaotyczn─ů konstrukcj─Ö, stanowi─ůc jakby zapis od┼╝ywaj─ůcej pami─Öci Edelmana Mimo braku fabularnej formu┼éy uderza osobisto┼Ť─ç i emocjonalno┼Ť─ç wypowiedzi. Opowie┼Ť─ç Edelmana odziera z patosu i heroizmu legend─Ö powstania, sprowadza je do wymiary zwyk┼éych ludzkich odczu─ç i zachowa┼ä. Nie szcz─Ödzi brutalnej prawdy i odra┼╝aj─ůcych szczeg├│┼é├│w. Uderza pytanie „Czy to ma dzisiaj jakiekolwiek znaczenie?”


Udost─Öpnij
Subscribe
Powiadom o
guest

0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x