Wypracowania, konspekty, streszczenia i pomoc szkolna.

Ponad 100 tysi臋cy materia艂贸w dla szko艂y podstawowej, 艣redniej oraz z zakresu studi贸w.

Udost臋pnij

1 Cechy poematu heroikomicznego na przyk艂adzie.
Poemat heroikomiczny, jak ju偶 wskazuje sama nazwa tego gatunku literackiego, jest po艂膮czeniem poematu heroicznego (eposu) z komicznym (o tematyce b艂ahej, zwykle o charakterze satyrycznym). Jest to, wi臋c poemat o 艣miesznych bohaterach, poemat parodiuj膮cy eposy rycerskie. Parodia to inaczej 偶artobliwe na艣ladownictwo. 殴r贸d艂em humoru bywa zwykle zestawienie wa偶nych problem贸w, heroicznych walk z drobnymi sprawami czy postaciami. W „Monachomachii” poeta po艂膮czy艂 wielki, patetyczny, wznios艂y styl ze sprawami ma艂ymi, komicznymi. Ju偶 samo zestawienie okre艣le艅 „wojn臋 domow膮, 艣piewem, wojn臋 mnichowsk膮” brzmi zabawnie, bo chodzi tu przecie偶 o zwyk艂膮 bijatyk臋 mi臋dzy zakonnikami. Opisuj膮c ow膮 bijatyk臋 stosuje styl pe艂en patosu, u偶ywa por贸wna艅 homeryckich i podobnych okre艣le艅.
– plastyka i wyrazisto艣膰 przedstawionych postaci i sytuacji (dynamika i obrazowo艣膰 w ukazaniu b贸jki zakonnik贸w)
– dowcip i humor
– operowanie ironi膮, kt贸ra „bez 偶贸艂ci 艂aje, przystojnie nie d膮sa”, a wi臋c ironi膮 zabawn膮, pogodn膮, bez z艂o艣liwo艣ci i sarkazmu
– zwi臋z艂o艣膰 i lapidarno艣c j臋zyka (liczne sentencje molarne i uniwersalne sformu艂owania:
„Nie wszystko z艂oto, co si臋 艣wieci z g贸ry”
„Prawdziwa cnota krytyk si臋 nie boi”
„Zewn臋trzna posta膰 nie czyni natury”
„I 艣miech niekiedy mo偶e by膰 nauk膮,
Kiedy si臋 z przywar, nie z os贸b natrz膮sa”.
– utw贸r pisany jest kunsztown膮 strof膮 8 – wersow膮 zwan膮 oktaw膮, o charakterystycznym uk艂adzie rym贸w:
ab, ab, ab, cc.

2 Sens frazeologizm贸w:
Pi臋ta Achillesa- s艂aby punkt
Kainowa zbrodnia- bratob贸jstwo
Sodoma i Gomora- symbol rozwi膮z艂o艣ci, braku zasad moralnych
Puszka Pandory- 藕r贸d艂o nieszcz臋艣cia
R贸g obfito艣ci- dobrobyt
Syzyfowe prace- bezsensowny daremny trud

3 Cechy stylu urz臋dowego i naukowego.

4 Odrodzenie (renesans) – z fran. Renaissance . jako nazwy epoki u偶yto tego terminu dopiero w XVIII wieku we Francji – pocz膮tkowo dla okre艣lenia zapo偶ycze艅 i wzor贸w w艂oskich w sztuce francuskiej. Jako termin historycznoliteracki s艂u偶y艂 pocz膮tkowo dla okre艣lenia czas贸w panowania Franciszka I, kiedy nast膮pi艂o „odrodzenie literatury dot膮d lekcewa偶onej”. W tym znaczenie okre艣lenie to zosta艂o przyj臋te przez nauk臋 niemieck膮 i upowszechnione dzi臋ki fundamentalnemu dzie艂u J. Burckhardta – „Kultura odrodzenia we W艂oszech” (1860). Wed艂ug niego odrodzenie mia艂o by膰 pocz膮tkiem ery nowo偶ytnej – przeciwstawionej epoce „Wiek贸w 艣rednich”. Koncepcja ta wywar艂a wiele spor贸w i polemik.
鈥瀐umanizm鈥 pochodzi od s艂owa 鈥瀐uman鈥 co oznacza 鈥瀋z艂owiek鈥.
Humanizm pojawi艂 si臋 i rozpowszechni艂 w Europie w XV i XVI w. Humanizm to zainteresowanie cz艂owiekiem, 偶yciem, 艣wiatem otaczaj膮cym i doczesno艣ci膮. W 艣redniowieczu 偶ycie by艂o tylko etapem na drodze w za艣wiaty. Humanist贸w interesowa艂 偶ywy cz艂owiek, jego 偶ycie, umys艂, d膮偶enia, potrzeby, stosunek do przyrody. Odkrywali tajemnice otaczaj膮cego ich 艣wiata i pr贸bowali go zrozumie膰.
Reformacja – drugi z g艂贸wnych pr膮d贸w renesansu – by艂a tak偶e efektem jego odwagi, niecofaj膮cej si臋 nawet przed kwestionowaniem dogmat贸w religijnych. Reformacja stworzy艂a wizerunek cz艂owieka jako istoty o ca艂kowicie ska偶onej naturze, w kt贸rej B贸g widzi tylko 'smr贸d i plugastwo’. Renesansowa harmonia i r贸wnowaga zacz臋艂y chwia膰 si臋 wobec zagro偶enia samotno艣ci膮, wobec rozterek duchowych. Podobnie jak ca艂a epoka, reformacja nie wyros艂a 'z niczego’, nagle, lecz przygotowywa艂y j膮 stopniowo wcze艣niejsze (od XIV w.) kryzysy w Ko艣ciele oraz pi臋tnastowieczne d膮偶enia do podporz膮dkowania soborowi absolutnej dot膮d w艂adzy papie偶a. Bezpo艣redni膮 przyczyn臋 wybuchu reformacji upatruje si臋 w wyst膮pieniu Marcina Lutra (1483 – 1546), kt贸ry w 1517 r. w Wittenberdze og艂osi艂 swe s艂ynne tezy o odpustach; cho膰 atakowa艂y one tylko pewne praktyki, neguj膮c mo偶liwo艣膰 uzyskania zbawienia za cen臋 dobrych uczynk贸w i 艣wiadcze艅, zw艂aszcza pieni臋偶nych, to jednak rozj膮trzy艂y kuri臋 rzymsk膮. Pow贸d, bowiem kry艂 si臋 w ostatecznej konkluzji rozumowania Lutra, z kt贸rej wynika艂o, 偶e Ko艣ci贸艂 na ziemi nie jest w stanie udzieli膰 odpustu i rozgrzeszy膰 cz艂owieka, a tym samym uwolni膰 go od przysz艂ych m膮k czy艣膰cowych.

5 鈥淚liady鈥 Homera jako epopeja
鈥淚liada鈥 dotyczy czterdziestu dni ostatniego, dziesi膮tego roku wojny troja艅skiej. Rozpoczyna si臋 od konfliktu Achillesa z Agamemnonem o brank臋, w wyniku czego Achilles odm贸wi艂 udzia艂u w wojnie. Utw贸r zaczyna si臋 inwokacj膮 do muzy Kaliope z pro艣b膮 o poetyckie natchnienie. Sk艂ada si臋 z 24 pie艣ni, kt贸re ko艅cz膮 si臋 艣mierci膮, pogrzebem Hektora.
Cechy eposu i jak to wida膰 w Iliadzie.
Epos 鈥 (zwany inaczej epopej膮), najstarszy, wierszowany gatunek epicki, kt贸rego tematem s膮 losy zbiorowo艣ci i jej reprezentatywnych przedstawicieli, zwykle jednostek o cechach heroicznych, ukazane w bardzo wa偶nych momentach dziejowych na tle tradycji, kultury i obyczaj贸w.
G艂贸wne cechy eposu:
鈥 Akcja rozgrywa si臋 na dw贸ch p艂aszczyznach, boskiej i ludzkiej. W Iliadzie wida膰 to na przyk艂adach ingerencji boskich w akcj臋.
鈥 Motywacja wszystkich wydarze艅 ma charakter mitologiczny, to znaczy 偶ycie cz艂owieka zdeterminowane jest wol膮 bog贸w.
鈥 Pozycja narratora jest wyeksponowana, jest on wszechwiedz膮cy i wszechobecny; rzadko zabiera g艂os we w艂asnym imieniu, na pierwszy plan wysuwa si臋 fabu艂a.
鈥 Fabu艂a eposu jest rozleg艂a, zawiera wiele w膮tk贸w i obejmuje wydarzenia na przestrzeni d艂u偶szego okresu czasu.
鈥 Wyst臋puje du偶a ilo艣膰 opis贸w: opis tarczy Achillesa, opis zabicia Hektora i bardzo szczeg贸艂owy opis przebicia mu n贸g i wleczenia go za wozem,
鈥 Podnios艂y i uroczysty styl, zgodny z zasad膮 decorum obfituj膮cy w inwokacje, apostrofy oraz inne figury stylistyczne, zw艂aszcza w tzw. por贸wnania homeryckie.

6 Napisz rozporz膮dzenie zakazuj膮ce….

7 Uporz膮dkuj wyrazy w pary antonim贸w i synonim贸w.

8 SONET- jest to kunsztowna kompozycja stroficzna z艂o偶on膮 z 14 wers贸w, dzieli sie na 2 czterowiersze o powtarzaj膮cych si臋 rymach i 2 tr贸jwiersze o rymach odmiennych pocz膮tkowo podw贸jnych, p贸藕niej potr贸jnych; tercety s膮 przy tym tak skonstruowane, by nie mo偶na ich by艂o zamieni膰 na czterowiersz i dystych. Sonet zrodzi艂 si臋 w XIII wieku we W艂oszech. Jego tw贸rcami byli Dante i Petrarka. W XV-XVI w. sonet upowszechni艂 si臋 w ca艂ej Europie, ulegaj膮c przy tym znacznym modyfikacjom g艂贸wnie w poezji francuskiej, kt贸ra rozbi艂a tercety na dystych i czterowiersz, oraz w poezji ang., kt贸ra wykszta艂ci艂a jeszcze swobodniejsz膮 posta膰 sonetu z艂o偶on膮 z trzech czterowierszy r贸偶ni膮cych sie rymami i zamykaj膮cego dystychu. Kunsztowno艣膰 kompozycji stroficznej wi膮偶e sie cz臋sto z wykwintno艣ci膮 uk艂adu j臋zykowego, st膮d sonet ch臋tnie wykorzystuje wymy艣lne powt贸rzenia s艂owne, niezwyk艂e kompozycje rymowe, anafory, paraleizmy, gradacje itp. Rozmiar sylabiczny r贸偶ny dla r贸偶nych j臋zyk贸w, zazwyczaj d艂u偶szy pozwala na kunsztowne rozwi膮zania sk艂adniowe i cz臋sto wprowadzanie rym贸w w 艣redni贸wce, pomys艂owo uk艂adanych. Towarzyszy temu zwykle rygor kompozycji tematycznej: pierwsza strofa narracyjna lub opisowa zarysowuje temat obiektywizuj膮co, druga odnosi go do podmiotu, tercety przynosz膮 komentarz liryczny lub refleksje spointowana w finale. Daje to sonetowi zawarto艣膰 utworu epigramatycznego, zd膮偶aj膮cego do zwi臋z艂ej formu艂y ko艅cowej, b臋d膮cej zazwyczaj uog贸lnieniem sensu ca艂ego utworu. Taka kunsztowno艣膰 sprawi艂a, 偶e sonet od pocz膮tku zwi膮za艂 sie zar贸wno z tematyk膮 salonowo-erotyczna, jak r贸wnie偶 powa偶n膮 problematyk膮 fliozoficzno-refleksyjn膮. 鈥濫kskuza鈥 Adama Mickiewicza
(Usprawiedliwienie). W utworze tym m贸wi, 偶e pisze o sobie, nie podejmuje temat贸w patriotycznych. Ludzie maj膮 pretensj臋, 偶e pisze o sprawach banalnych i ma艂o istotnych. Zajmuje si臋 swoimi uczuciami, a nie tym, co istotne dla ca艂ego narodu. W drugiej cz臋艣ci m贸wi on jednak, ze pisze o sprawach istotnych. M贸wi, 偶e b臋dzie pisa艂 dla tych, kt贸rzy go rozumiej膮. Usprawiedliwia si臋, 偶e tworzy tak膮 poezj臋, jakiej oczekuj膮 ludzie, kt贸rymi si臋 otacza. Usprawiedliwia si臋, 偶e jest na wygnaniu, w艣r贸d obcych ludzi. Przyznaje si臋 do schlebiania ich gustom oraz do zaprzepaszczania swojego talentu.

9 Satyra 鈥濸ija艅stwo鈥 Satyra ta zabawna jest tylko z pozoru. Na艂ogowy pijak, narzekaj膮cy na b贸l g艂owy po kolejnej libacji, opowiada znajomemu o przebiegu suto zakrapianych spotka艅 z kompanami.
S膮 w nich ha艂a艣liwe, niem膮dre k艂贸tnie na tematy polityczne, s膮 i ordynarne b贸jki, kt贸rych 艣wiadkami jest s艂u偶ba. Dziesi臋膰 opr贸偶nionych butelek spowodowa艂o „nudno艣ci i guzy i plastry”. Niepokoj膮ca brzmi zako艅czenie utworu, w kt贸rym nie ca艂kiem jeszcze trze藕wy szlachcic, po wyra偶eniu pragnienia „Bogdaj w piek艂o przepad艂o obrzyd艂e pija艅stwo” i po wys艂uchaniu umoralniaj膮cej nauki, 偶e ten, 鈥瀔t贸rego uj臋艂a moc trunku, cz艂owiekiem jest z pozoru, lecz w zwierz膮t gatunku godzien si臋 mie艣ci膰”, na pytanie „gdzie idziesz?” – odpowiada – „napij臋 si臋 w贸dki”.
Tren I Na wst臋pie pierwszego trenu autor umieszcza inwokacj臋 w kt贸rej prosi wszystkich lamentuj膮cych, rozpaczaj膮cych (Simonidesa, Heraklita) aby pomogli mu op艂akiwa膰 艣mier膰 c贸rki:
„A mnie p艂aka膰 mej wdzi臋cznej dziewki pomo偶ecie ”
Wyja艣nia, 偶e 艣mier膰 zabra艂a c贸rk臋, pozbawi艂a go w ten spos贸b wszelkich rado艣ci. W trenie tym znajduje si臋 por贸wnanie homeryckie, gdzie 艣mier膰 dziecka por贸wnana jest do smoka, kt贸ry d艂ugo je obserwowa艂, a potem porwa艂. Jako humanista wie, 偶e dziecko ju偶 nie wr贸ci. Ko艅czy tren pytaniem retorycznym, w kt贸rym wyra偶a uczucia bezradno艣ci, zagubienia. Uczucie rozpaczy pog艂臋bia u偶ywaj膮c wyrazu „Wszytki”
Fraszki (鈥濷 kapelanie鈥 鈥 krytyka pija艅stwa i trybu 偶ycia duchownych 鈥濷 kaznodziei鈥 鈥 krytyka 偶ycia duchownych, nie przestrzegaj膮 zasad, kt贸re g艂osz膮)
Kochanowski we fraszkach pi臋tnuje r贸偶ne stany zachowania i cechy ludzkie. W bardzo zabawny spos贸b nieraz kompromituj膮cy.

10 Filozofia
Epikureizm – jest tworem Epikura(prze艂om III i II w. p.n.e.); uwa偶a艂 on, 偶e celem cz艂owieka jest szcz臋艣cie, kt贸re uto偶samiali z przyjemno艣ci膮, przeciwstawi艂 je nieszcz臋艣ciu, powstaj膮cemu w wyniku doznawania cierpienia; wiedz膮c, 偶e 偶ycie jest kr贸tkie, Epikur uwa偶a艂, 偶e nale偶y z niego korzysta膰, p贸ki trwa (carpe diem); drog膮 do szcz臋艣cia, a raczej 艣rodkami do jego osi膮gni臋cia, stanowi艂y cnota i rozum; Epikur nie negowa艂 istnienia bog贸w, ale twierdzi艂, 偶e nie mog膮 one w 偶aden spos贸b ingerowa膰 w 偶ycie ludzi, tak wi臋c cz艂owiek uwolniony od przes膮d贸w religijnych, powinien realizowa膰 swe szcz臋艣cie na ziemi prowadz膮c 偶ycie m膮dre, sprawiedliwe i cnotliwe, to przyczynia艂o si臋 do szcz臋艣cia og贸艂u; wszystko wi臋c opiera艂o si臋 na u偶ywaniu 偶ycia i koncentracji na dobrach doczesnych, ale wa偶ny r贸wnie偶 umiar, gdy偶 zbyt usilne uganianie si臋 za przyjemno艣ci膮 mo偶e jednak wywo艂a膰 cierpienie.
Stoicyzm – prezentuje zupe艂nie inne podej艣cie do 偶ycia: za najwy偶sze szcz臋艣cie uznaje cnot臋 oraz wolno艣膰 i niezale偶no艣膰 (dlatego izolacja, 偶eby inni nie mieli na nas wp艂ywu) tak偶e od pragnie艅 i emocji; poniewa偶 cz艂owiek nie ma wp艂ywu na wiele zjawisk zewn臋trznych, powinien si臋 od nich uniezale偶ni膰 przez 艣cis艂e panowanie nad sob膮 i swoimi uczuciami oraz nie kierowa膰 si臋 w 偶yciu uczuciami, tylko rozumem; dobra doczesne nie daj膮 szcz臋艣cia, dlatego cz艂owiek nie powinien si臋 do nich przywi膮zywa膰;

11 Motto 鈥 jest to cytat z innego dzie艂a umieszczony przed tekstem utworu ( ca艂o艣ci, rozdzia艂u ) i wi膮偶膮cy si臋 z tre艣ci膮 oraz ide膮 tego utworu.
-Zofia Na艂kowska 鈥 Medaliony鈥
Motto „Ludzie ludziom zgotowali ten los” to bezmiar przera偶enia, 偶e przedstawione „drobne” obrazy s膮 dzie艂em cz艂owieka, 偶e ludzie stworzyli faszyzm, hitleryzm, piece i miejsca ka藕ni, 偶e s膮 autorami tak strasznej rzeczywisto艣ci. Chc膮c os膮dzi膰 jaki艣 niegodny cz艂owieka czyn, okre艣la si臋 go niekiedy jako „nieludzki”. W zwrotach „nieludzkie post臋powanie”, „nieludzka zbrodnia”, brzmi echo przekonania, 偶e cz艂owiek jest do pewnych z艂ych czyn贸w niezdolny, echo wielkiej wiary humanist贸w. Zbrodnie hitlerowskie niew膮tpliwie zaprzecza艂y tej wierze, ur膮ga艂y poj臋ciu cz艂owiecze艅stwa i nazywanie ich „nieludzkimi” nie tylko nie zawiera艂oby w sobie 偶adnej przesady, ale r贸wnie偶 mo偶na by je uzna膰 za pozbawione jakiejkolwiek ekspresji, banalne. Natomiast stwierdzenie odwrotne, uprzytomnianie przez pisark臋, 偶e to w艂a艣nie ludzie te nieludzkie zbrodnie pope艂nili, 偶e to „ludzie ludziom zgotowali ten los” – mia艂o w sobie moc mobilizuj膮c膮 do oceny moralnej, do refleksji nad istot膮 takich poj臋膰, jak „ludzko艣膰”, „cz艂owiecze艅stwo”, „humanizm” oraz nad istot膮 zatraty, dewaluacji tych poj臋膰.
– Zygmunt Krasi艅ski 鈥 Nie-boska komedia 鈥
鈥 To be or not to be, that is the question 鈥 [ Hamlet ]
Motto 鈥 By膰 albo nie by膰, oto jest pytanie. 鈥 – s膮 to pocz膮tkowe s艂owa s艂ynnego monologu Hamleta ze sceny pierwszej aktu trzeciego tragedii Szekspira. Najcz臋艣ciej cytowane zdanie Szekspira. Zygmunt Krasi艅ski nadaje mu tutaj dodatkowe znaczenie pytania o byt albo zag艂ad臋 w艂asnej klasy spo艂ecznej, a wraz z tym ca艂ej dotychczasowej cywilizacji, zagro偶onej rewolucj膮.

12 Archaizmy, czyli wyrazy nieu偶ywane w dzisiejszym j臋zyku np. 鈥濨ogurodzica鈥
-, bo偶ycze- nieprawid艂owo stworzony wo艂acz liczby pojedynczej od s艂owa 鈥濨o偶y鈥 i oznacza syna Boga.
Neologizmy, czyli wyraz nowo utworzony, zwykle na podstawie s艂owa b臋d膮cego ju偶 w u偶yciu np. – myszka, drukarka, burza m贸zg贸w- s艂owa utworzone w celu wzbogacenia s艂ownictwa, – komputer- s艂owo utworzone do zast膮pienia wyraz贸w zapo偶yczonych i obcych.

13 Powie艣膰 poetycka to ukszta艂towany w okresie romantyzmu gatunek poezji narracyjnej, z po艂膮czeniem element贸w epickich i lirycznych. Jest to rozbudowany utw贸r wierszowany, zawieraj膮cy fabu艂臋 nasycon膮 dramatycznymi momentami. Charakterystyczne jest silnie zsubiektywizowane opowiadanie i opis. Narrator mo偶e zwraca膰 si臋 wprost do czytelnika lub jawnie i emocjonalnie komentowa膰 postaw臋 bohater贸w. Fabu艂a ma lu藕n膮 i fragmentaryczn膮 kompozyc- j臋, pe艂na jest niedom贸wie艅 i tajemnic.
„Konrad Wallenrod” jest w艂a艣nie powie艣ci膮 poetyck膮. Akcja rozgrywa si臋 w 艣redniowieczu, sytuacja Litwy, n臋kanej przez zaciek艂ego wroga – Krzy偶ak贸w – wydaje si臋 beznadziejna. W tej sytuacji tytu艂owy bohater decyduje si臋 na walk臋 poprzez podst臋p i zdrad臋. Konrad (Alf), litewski ch艂opiec, jako dziecko zosta艂 porwany przez Krzy偶ak贸w. Przez nich by艂 te偶 wychowywany, ale jego prawdziwym opiekunem by艂 Halban, stary Litwin. To on w艂a艣nie rozbudzi艂 w nim 艣wiadomo艣膰 narodow膮 i mi艂o艣膰 do nieszcz臋艣liwej ojczyzny. Powiedzia艂 mu prawd臋 o jego przesz艂o艣ci, pod偶ega艂 w nim 偶膮dz臋 zemsty, piel臋gnowa艂 mi艂o艣膰 do Litwy. M艂ody Alf przy pierwszej sposobno艣ci uciek艂 na Litw臋. Opowiedzia艂 tu swoje dzieje, wspomaga艂 ksi臋cia Kiejstuta, pokocha艂 jego c贸rk臋 Aldon臋 i za艂o偶y艂 rodzin臋. S艂owem, wi贸d艂 szcz臋艣liwe 偶ycie. Lecz szcz臋scie nie by艂o mu pisane. Nadci膮ga艂a gro藕ba wojny z Krzy偶akami, a jeden Alf wiedzia艂, jak s膮 silni i 偶e zwyci臋偶膮 Litwin贸w. Obmy艣li艂 spos贸b na zwyci臋stwo. Opu艣ci艂 偶on臋 i ojczyzn臋, przedosta艂 si臋 do Krzy偶ackich szereg贸w, zdoby艂 tam jako Konrad Wallenrod w艂adz臋 komtura i uznanie. Zwleka艂 z bitw膮, prowadzi艂 j膮 tak, by Krzy偶acy przegrali. Dzia艂a艂 na ich zgub臋. Mo偶na powiedzie膰, 偶e skruszy艂 zakon od 艣rodka. U偶y艂 podst臋pu i sam jeden pokona艂 wroga. Nie oznacza to jednak powrotu do prywatnego szcz臋艣cia. Krzy偶acy wykryli zdrad臋, lecz Konrad Wallenrod postanowi艂 zgin膮膰 z w艂asnej r臋ki. Umiera tak偶e Aldona, kt贸ra pod膮偶y艂a za nim jako ukryta w wie偶y pustelnica. Tak ko艅cz膮 si臋 losy cz艂owieka, kt贸ry ponad wszystko ukocha艂 ojczyzn臋. P艂aka艂 jej 艂zami, cierpia艂 jej cierpieniem. Drogo okupi艂 zwyci臋stwo nad wrogiem – swoj膮 mi艂o艣ci膮, 偶yciem, honorem.

14 Komunikacja j臋zykowa (艂aci艅skie communicatio – rozmowa, wymiana, 艂膮czno艣膰), 艣wiadome wzajemne porozumiewanie si臋 ludzi za pomoc膮 systemu znak贸w j臋zykowych. Komunikacja obejmuje m.in. elementy kompetencji j臋zykowej, czynno艣ci nadawczo-odbiorcze (m贸wienie, pisanie, czytanie, s艂uchanie), tekst, system j臋zykowy. Na komunikacj臋 sk艂adaj膮 si臋 oddzielne akty komunikacji j臋zykowej, nadawca, tekst i odbiorca. Komunikat j臋zykowy 鈥 przekaz j臋zykowy, wypowiedzenie lub napisanie tego, co si臋 chce przekaza膰 odbiorcy.

15 Napisa膰 na podany temat dwa teksty w stylu naukowym i potocznym.

16 Recenzja ostatnio ogl膮danego filmu, godnego polecenia.

17 Zastosowanie podanych wyraz贸w w zdaniach w znaczeniu potocznym i w艂a艣ciwym.

18 Gwara 艣rodowiskowa, 偶argon uczniowski.

19 5 sta艂ych zwi膮zk贸w frazeologicznych z wyrazami: r臋ka i g艂owa. Wyt艂umacz ich znacznie.

20 Orientalizm, pewna tajemniczo艣膰, 艣wiadomo艣膰 egzystencji wy偶szej istoty, a tak偶e, 鈥 co bardzo istotne – po艂o偶enie wielkiego nacisku na rol臋 samej przyrody. Owa niezbadana, pe艂na 偶ywio艂owo艣ci natura, widziana przez romantyk贸w 鈥瀓ako byt pierwotny, jako tw贸r tajemniczy, uduchowiony, wiecznie 偶ywy鈥.
Istotn膮 cech膮 „Sonet贸w krymskich”, a co za tym idzie opis贸w przyrody w nich zawartych jest orientalizm, przejawiaj膮cy si臋 poprzez istnienie wschodniego bohatera- Mirzy, oraz niezwykle ozdobny styl. Mickiewicz nie u偶ywa w sonetach nazw kolor贸w, ale zast臋puje je nazwami klejnot贸w i metali szlachetnych („rubinowe morwy”, „z艂ote ananasy”- sonet „Pielgrzym”). Jednocze艣nie stawia on zdecydowanie wy偶ej zachowane w pami臋ci obrazy litewskiej przyrody.
Synkretyzm rodzajowy (przemieszanie cech i sposob贸w wyra偶ania my艣li charakterystycznych dla r贸偶nych rodzaj贸w literackich) os艂abia, rzecz jasna, dramatyczno艣膰 utworu. Nie znaczy to jednak, 偶e jest on niesceniczny. Kolejne inscenizacje Dziad贸w dowodz膮, 偶e jest wr臋cz przeciwnie. Rezygnacja z trzech jedno艣ci dramatycznych pozwoli艂a osi膮gn膮膰 du偶膮 swobod臋 tw贸rcz膮. R贸偶norodno艣膰 艣rodk贸w ekspresji, du偶y zakres mo偶liwo艣ci interpretacyjnych sprawi艂y, 偶e zainteresowanie tak膮 formu艂膮 dramatu by艂o niema艂e tak ze strony inscenizator贸w jak i odbiorc贸w.
Historycyzm jest to zafascynowanie romantyk贸w elementami 偶ycia 艣redniowiecza, folklorem.
Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza to klasyczny przyk艂ad wk艂adu historii w romantyzm.

21 Wieloznaczno艣膰 wyraz贸w. Przyk艂ady.

22 Najbardziej warto艣ciowa forma kontaktu ze 艣wiatem: kino, ksi膮偶ka czy telewizja?

23 W艣r贸d podanych synonim贸w wska偶 jeden o najbardziej og贸lnym znaczeniu.

24 Ballada – gatunek mieszany zawieraj膮cy cechy epickie i liryczne. przedstawia najcz臋艣ciej wydarzenia zagadkowe, osnute wok贸艂 poda艅 i legend ludowych, wydarzenia realistyczne pomieszane s膮 z fantastycznymi, dominuje w niej zwi臋z艂a kompozycja skoncentrowana na jednym wydarzeniu fabularnym.
\”艢witezianka\” – nad brzegiem jeziora, \”Strzelec w tutejszym borze\”(ch艂opak) spotyka si臋 z tajemnicza dziewczyna. M艂odzieniec sk艂ada oblubienicy 艣luby mi艂osnej przysi臋gi, jednak bardzo szybko je lamie. Spotyka go za to kara, poch艂aniaj膮 go wody jeziora a jego dusza zakl臋ta jest w modrzew stoj膮ca nad brzegiem jeziora, j臋cz膮ca z 偶alu za utracona mi艂o艣ci膮 i szcz臋艣ciem. \”Bo gdy przysi臋gi naruszy, ach biada jemu zza
偶ycia, ach biada i biada jego zlej duszy\”.

25 Gatunki literackie w Biblii
PSALM 鈥 jest 150 psalm贸w, w j greckim istnia艂o s艂owo psalmos- 艣piew, wtr膮cenie instrumentu-psalterion; stad powsta艂a nazwa gatunku. Psalm to biblijny utw贸r poetycki o charakterze biblijno-hymnicznym. Wyr贸偶nia si臋 kilka rodzaj贸w ze wzgl臋du na tre艣膰 i rodzaj; b艂agalne, pochwalne, dzi臋kczynne, kr贸lewskie, patriotyczno religijne, m膮dro艣ciowe. Ksi臋ga psalm贸w jest w starym testamencie.
Aforyzmy – (oko za oko, z膮b za z膮b) zwi臋z艂e, b艂yskotliwe sformu艂owanie og贸lnej my艣li
Listy – przekazuje pouczenia, jest dydaktyczny, odbiorca jest najcz臋艣ciej zbiorowy, nadawca wyst臋puje z pozycji wi臋cej wiedz膮cego.
przypowie艣膰 – inaczej parabola, jest to utw贸r narracyjny nale偶膮cy do literatury moralistycznej. Fabu艂a jest silnie uschematyzowana i s艂u偶y przedstawieniu pewnych prawd moralnych i filozoficznych. Opr贸cz znaczenia dos艂ownego, przypowie艣膰 ma znaczenie ukryte, alegoryczne lub symboliczne.
Nowela – utw贸r o zwartej akcji, jednow膮tkowy; centralny motyw, cz臋sto umieszczony w tytule, pojawia si臋 potem w ka偶dej fazie fabu艂y. W noweli wyst臋puje ma艂a ilo艣膰 postaci oraz redukcja opis贸w, komentarzy, charakterystyk
Legenda – opowie艣膰 o przesz艂o艣ci z elementami fantastyki(odwo艂uje si臋 do rzeczywistych miejsc i zdarze艅) inaczej podanie
Apokalipsa – ( proroctwo, obraz los贸w 艣wiata i ludzko艣ci, koniec istnienia Sad ostateczny) – Przypowie艣ci utw贸r epicki – (parabola)- proste obrazki, ma charakter moralizatorski.

26 Cechy \”Pana Tadeusza jako eposu\”:
1. Inwokacja zaczynaj膮ca si臋 od s艂贸w \”Litwo Ojczyzno moja\” i pro艣ba skierowana do Matki Boskiej o pomoc w tworzeniu dzie艂a.
2. Wplataniem w akcje szereg贸w epizod贸w.
3. Realistyczny opis, szczeg贸艂owy opis przedmiot贸w i sytuacji (np. opis s艂ynnego serwisu rodowego).
4. Zdystansowanie si臋 autora wobec opisywanych wydarze艅.
5. Zbiorowy bohater utworu: szlachta polska doby napoleo艅skiej – stad okre艣lenie \”epopeja szlachecka\”
6. Pomieszanie gatunk贸w epiki i liryki (np. opis wiosny 1812) i dramatu (np. narada u Macka).
7. Styl podnios艂y, j臋zyk bogaty w por贸wnania, inne 艣rodki artystyczne.
8. Akcja prowadzona od zawi膮zania poprzez perypetie i punkt kulminacyjny do rozwi膮zania

27 Znaczenie tytu艂贸w
„Zd膮偶y膰 przed Panem Bogiem” Hanna Krall
Utw贸r ma dwie rzeczywisto艣ci: przesz艂o艣膰, naznaczon膮 pi臋tnem 艣mierci, a nawet samob贸jstwa, gdy jest ono obron膮 przed wrogiem, i tera藕niejszo艣膰: ratowanie ludzkiego 偶ycia (Marek Edelman jest kardiochirurgiem). Obie rzeczywisto艣ci s膮 „wy艣cigiem z Panem Bogiem”, oznaczonym jednym celem: zd膮偶y膰!. Zd膮偶y膰 po艂kn膮膰 cyjanek – zanim hitlerowcy znajd膮 ci臋, by zabija膰 i torturowa膰. W czasie likwidacji szpitala piel臋gniarki podawa艂y ludziom trucizn臋, wielu ludzi pope艂ni艂o samob贸jstwo, strzelano nawet do siebie, tylko po to, by nie odda膰 si臋 w r臋ce Niemc贸w. W tera藕niejszo艣ci zd膮偶y膰 oznacza zoperowa膰, zanim choroba zabierze pacjenta. Zd膮偶y膰 przed Panem Bogiem, bo B贸g zsy艂a chorob臋, bo Boga w okrzyku „Gott mit uns” wpisali sobie Niemcy na sztandary, B贸g zdecyduje o 偶yciu lub 艣mierci.
Zadaniem medycyny, i r贸wnocze艣nie Edelmana jako lekarza, jest ratowanie ludzkiego 偶ycia, przed艂u偶anie egzystencji, ubiegni臋cie Pana Boga. Sens swojej pracy bohater wyra偶a w s艂owach: „Pan B贸g ju偶 chce zgasi膰 艣wieczk臋, a ja musz臋 szybko os艂oni膰 p艂omie艅, wykorzystuj膮c Jego chwilow膮 nieuwag臋. Niech si臋 pali cho膰 troch臋 d艂u偶ej, ni偶 On by sobie 偶yczy艂”.
„Medaliony” Zofia Na艂kowska
– tytu艂 „Medaliony” zosta艂 zaczerpni臋ty z jednego z opowiada艅 – „Kobieta cmentarna”, a pochodzi od medalion贸w nagrobnych, zamieszczanych na grobach, portret贸w ludzi zmar艂ych. Autorka prezentuje w swoich kr贸tkich opowiadaniach-relacjach literackie portrety ludzi, kt贸rzy prze偶yli gehenne hitleryzmu – ich wypowiedzi, zeznania, zwierzenia. Tytu艂 zbioru opowiada艅 symbolizuje ch臋膰 nadania utworowi charakteru pomnika wystawionego wszystkim poleg艂ym, ka偶de z opowiada艅 ma pomoc utrwali膰, zachowa膰 w pami臋ci.
„Inny 艣wiat” Gustaw Herling-Grudzi艅ski
W swoich wspomnieniach pod tytu艂em „Inny 艣wiat” pokaza艂 艣wiat sowieckiego obozu pracy. Mottem tej powie艣ci sta艂y si臋 s艂owa Dostojewskiego z utworu pod tytu艂em „Zapiski z martwego domu”: „Tu otwiera艂 si臋 inny, odr臋bny 艣wiat, do niczego nie podobny, tu panowa艂y inne, odr臋bne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy, tu trwa艂 martwy za 偶ycia dom, a w nim 偶ycie jak nigdzie i ludzie niezwykli. Ten oto zak膮tek zamierzam tu opisa膰”.
Martwy dom wymieniony w motcie to oczywi艣cie to Rosja, za艣 „inny 艣wiat” to 艣wiat beznadziejno艣ci i braku lito艣ci, 偶ycie w pancerzu oboj臋tno艣ci w 艣wiecie odwr贸conych warto艣ci moralnych.

28 S艂owniki j臋zyka polskiego i ich charakterystyki.
j臋zyka polskiego – jest s艂ownikiem wsp贸艂czesnej polszczyzny. Rejestruje s艂ownictwo wsp贸艂czesne typu og贸lnego oraz s艂ownictwo specjalistyczne z r贸偶nych dziedzin, w zakresie, w jakim interesuje laik贸w. Ze s艂ownictwa niewsp贸艂czesnego zawiera te wyrazy, kt贸re maj膮 zwi膮zek ze wsp贸艂czesnym j臋zykiem. Mo偶e r贸wnie偶 rozwi膮zywa膰 pewne niejasno艣ci w kwestii wymowy i odmiany, na kt贸re mo偶na si臋 natkn膮膰 w potocznej mowie.
etymologiczny – zawiera zas贸b s艂ownictwa podobny do s艂ownika j臋zyka polskiego. Wyja艣nia etymologi臋, czyli 藕r贸d艂os艂贸w wyraz贸w w j臋zyku polskim. Zajmuje si臋 te偶 pierwotnym znaczeniem, budow膮 morfologiczn膮 i ich ewolucj膮
frazeologiczny- o znaczeniu frazeologizm贸w.
gwarowy 鈥 g艂贸wne gwary i ich charaktrystyki
ortograficzny – jego zadaniem jest przekazania informacji o poprawnym zapisie znak贸w j臋zykowych, czyli o ortografii. Zawiera podr臋cznikowo uj臋te zasady pisowni i interpunkcji, wzbogacone o wyja艣nienia motyw贸w i intencji tego czy innego przepisu. Zilustrowane s膮 one licznymi przyk艂adami. Cz臋艣膰 s艂ownikowa zawiera has艂a w zakresie podobnym do s艂ownika j臋zyka polskiego. Dodatkowo zamieszcza si臋 nazwy w艂asne i skr贸ty. Przy ha艣le podaje si臋 trudniejsze formy odmiany, przyk艂ady stosowania ma艂ej i wielkiej litery oraz zasady dzielenia wyraz贸w (potrzebne na przyk艂ad przy przenoszeniu. S艂ownik ortograficzny powinien wyja艣nia膰 wszelkie problemy dotycz膮ce pisania w zakresie og贸lnego leksykonu.
wyraz贸w obcych – obejmuje s艂ownictwo pochodzenia obcego, u偶ywanego we wsp贸艂czesnym j臋zyku, w tym te偶 popularniejsze sformu艂owania specjalistyczne , a tak偶e wa偶ne kult. archaizmy (pochodzenia obcego) czy wyrazy z zasobu starszego pokolenia. Has艂a s膮 zdefiniowane, opatrzone obja艣nieniami etymologicznymi i wskaz贸wkami co do wymowy. Poza wyrazami znajduj膮 si臋 te偶 cz臋艣ciej spotykane obcoj臋zyczne powiedzenia, sentencje, przys艂owia.
wyraz贸w bliskoznacznych – zawiera has艂a grupuj膮ce wyrazy bliskoznaczne. Takie, kt贸rych znaczenia ca艂kowicie lub cz臋艣ciowo zachodz膮 na siebie. Wyrazy bliskoznaczne cz臋sto, cho膰 nie zawsze mo偶na stosowa膰 zamiennie. S艂ownik zawiera grupy wyraz贸w bliskoznacznych, zapocz膮tkowane pierwszym wyrazem grup (w tym przyk艂ady u偶ycia omawianychwyraz贸w bliskoznacznych), a tak偶e indeks wszystkich wyraz贸w, kt贸re wyst臋puj膮 w s艂owniku.

29 J臋zyki, kt贸re wywar艂y wp艂yw na polszczyzn臋 w przesz艂o艣ci. Przyk艂ady.

30 鈥濵oralno艣膰 Pani Dulskiej鈥 jako tragifarsa
Tragifarsa- komedia 艂膮cz膮ca farsowe chwyty z istotn膮 problematyk膮 spo艂eczno- obyczajow膮 danego czasu. Zapolska chcia艂a przedstawi膰 losy tamtejszych rodzin mieszcza艅skich. Obserwowa艂a to 艣rodowisko i dostrzeg艂a socjologiczne zjawisko spo艂ecze艅stwa mieszcza艅skiego, kt贸re zachowuje si臋 stereotypowo- nienaturalnie, przede wszystkim, s膮 zak艂amani. Autorka wyeksponowuje ich wady, zapisuje swoje obserwacje podkre艣laj膮c karykatur臋 postaci. Zauwa偶a, 偶e mieszczanie s膮 spo艂ecze艅stwem podzielonym- uwa偶aj膮, 偶e nie godne jest wi膮za膰 si臋 z lud藕mi z ni偶szych warstw spo艂ecznych- bior膮 to za ha艅b臋.

31 Oce艅 najciekawsz膮 ekranizacj臋 znanego utworu literackiego.

32 Poemat dygresyjny na przyk艂adzie
Poemat dygresyjny to utw贸r fabularny 艣ci艣le zwi膮zany z epok膮 romantyczn膮. Posiada prost膮 i s艂abo rozwini臋t膮 fabu艂臋, kt贸ra opiera si臋 najcz臋艣ciej na motywie podr贸偶y g艂贸wnego bohatera i obfituje w szereg lu藕nych, niezwi膮zanych ze sob膮 sytuacji. Pierwszoplanow膮 rol臋 pe艂ni w poemacie narrator, kt贸ry zaznacza swoj膮 obecno艣膰, wypowiada swoje r贸偶norodne uwagi, daje do zrozumienia, 偶e opowiadane przez niego zdarzenia maj膮 charakter fikcyjny, przerywa tok narracji w dowolnym momencie, snuje refleksje. Te wtr膮cone uwagi nosz膮 nazw臋 dygresji. S膮 one najcz臋艣ciej najwa偶niejsze w utworze, fabu艂a jest tylko t艂em. Tw贸rc膮 poematu dygresyjnego w romantyzmie by艂 George Byron, a w Polsce, dzi臋ki Juliuszowi S艂owackiemu, powsta艂 zaliczany do tego w艂a艣nie gatunku „Beniowski”. Bohater nie ma nic wsp贸lnego z dawnymi bohaterami S艂owackiego – Kordianem – Balladyn膮 – Anhellia. Pod przykrywk膮 przedstawienia los贸w Boniewskiego S艂owacki wypowiada si臋 o stosunkach na emigracji, przeciwko Mickiewiczowi, o艣mieszaj膮ce krytyk贸w S艂owackiego, zawieraj膮ce program poetycki

33 Por贸wnanie cech dramatu antycznego i szekspirowskiego.
Cechy dramatu Szekspirowskiego:
a) z艂amanie zasady trzech jedno艣ci: czasu, miejsca, akcji.
– miejsca 鈥 Wrzosowiska, Zamek Dankana, Zamek Makbeta, las (strefa obl臋偶enia zamku Makbeta przez wojska Malcolma)
– czasu 鈥 akcja rozgrywa si臋 na przestrzeni kilkunastu dni, s膮 luki czasowe
– akcji 鈥 w 鈥濵akbecie鈥 mo偶na wyr贸偶ni膰 trzy w膮tki: *polityczny, * psychologiczny w psychice Makbeta i Lady Makbet, * fantastyczny 鈥 obecno艣膰 zjaw.
b) Zrezygnowanie z ch贸ru i zast膮pienie go monologiem g艂贸wnego bohatera
– Makbet wyg艂asza dwa monologi: *jeden, gdy rozwa偶a, czy zdolny by艂by do morderstwa, * drugi, kiedy Makbet traci sens 偶ycia i zastanawia si臋 nad sob膮, jak si臋 zmieni艂.
c) Brak dba艂o艣ci o czysto艣膰 stylu, czyli z艂amanie zasady decorum tzn. wprowadzenie scen komicznych do tragedii i odwrotnie
d) Bohaterami s膮 ludzie nieprzeci臋tni, zdolni do g艂臋bokich prze偶y膰, uwik艂ani w konflikty, kt贸re przynosz膮 im cierpienie i b贸l
e) Psychologizm postaci, czyli wnikanie w g艂膮b duszy ludzkiej, ukazanie zmiennych nastroj贸w bohater贸w
f) Przedstawienie pot臋gi z艂a, ale jednocze艣nie godno艣ci ludzkiej
g) Du偶a rola monolog贸w dramatycznych, kt贸re ukazuj膮 wielkie nami臋tno艣ci, rozczarowanie, chwile zw膮tpienia w sens 偶ycia, rozmy艣lania nad 艣mierci膮
h) Wprowadzenie scen zbiorowych (uczty, bitwy) oraz t艂a akcji 鈥 przyrody wraz ze zjawiskami atmosferycznymi
i) Obraz grozy i niesamowito艣ci pot臋gowany przez zjawiska atmosferyczne
j) Wprowadzenie na scen臋 duch贸w, zjaw i istot fantastycznych
k) J臋zyk pe艂en metafor, g贸rnolotnych przem贸wie艅 i por贸wna艅
l) U偶ywanie wiersza bia艂ego (bez rymowego)

Tragedia antyczna : Dramat starogrecki powsta艂 z obrz臋d贸w ku czci Dionizosa. Z pie艣ni ch贸ralnej, zwanej dytyramb, 艣piewanej dla boga winoro艣li, narodzin i 艣mierci, powsta艂a tragedia. Pierwotnie mia艂a ona form臋 dialogu przodownika (koryfeusza) z ch贸rem. Z czasem koryfeusz sta艂 si臋 aktorem. W klasycznej tragedii na scenie wyst臋powa膰 mog艂o najwy偶ej trzech aktor贸w. Tragedia zaczyna艂a si臋 prologiem (zapowiedzi膮 konfliktu, informacjami o przesz艂o艣ci), po kt贸rym nast臋powa艂 parodos (wej艣cie ch贸ru). G艂贸wna cz臋艣膰 utworu sk艂ada艂a si臋 z epeisodi贸w (kolejne epizody akcji) oraz stasimon贸w (wyst膮pienia ch贸ru, komentarz do wydarze艅). Ostatni膮 pie艣艅 ch贸ru nazywano exodosem. W tragedii antycznej obowi膮zuje zasada trzech jedno艣ci – czasy (akcja musi si臋 zamkn膮膰 w jednym dniu), miejsca(rzecz dzieje si臋 w jednym miejscu, np. przed kr贸lewskim pa艂acem) i akcji (kt贸ra musi by膰 jedno w膮tkowa, dotyczy膰 jednego zdarzenia). Istot膮 tego gatunku jest konflikt tragiczny. Bohater tragedii postawiony jest w sytuacji koniecznego wyboru: musi wybra膰 pomi臋dzy r贸wnorz臋dnymi, przeciwstawnymi racjami, co okazuje si臋 w艂a艣ciwie niemo偶liwe, gdy偶 ka偶dy wyb贸r zbli偶膮 go do katastrofy, zag艂ady (tragizm). Celem tragedii antycznej jest katharsis.

34 Ks. HIOBA (syn marnotrawny, mi艂osierny Samarytanin)=(mit o Prometeuszu)

35 Powie艣膰 polityczna na przyk艂adzie 鈥濸rzedwio艣nia鈥
鈥濸rzedwio艣nie鈥 jako tytu艂 powie艣ci 呕eromskiego znakomicie pasuje do 贸wczesnej sytuacji Polski. W przyrodzie jest to okres nadchodz膮cych zmian po zimie, panuje szaro艣膰, ch艂贸d, brzydota ale nieub艂aganie ust臋puj膮 one przed nadchodz膮c膮 wiosn膮. Przedwio艣nie sta艂o si臋 symbolem tego, co si臋 dzia艂o w Polsce zn贸w niepodleg艂ej, symbolem optymizmu i ch臋ci zmian w tych trudnych czasach tak, aby nasta艂a dla Polski 鈥漺iosna鈥.
Stefan 呕eromski pisz膮c 鈥濸rzedwio艣nie鈥 stara艂 si臋 ukaza膰 mo偶liwe kierunki rozwoju m艂odego pa艅stwa, wykona膰 szkic aktualnej sytuacji spo艂eczno-politycznej oraz ostrzec przed zagro偶eniami ze strony komunist贸w. W艂a艣nie te dzia艂ania 艣wiadcz膮 autora o tym, 偶e utw贸r ten ma charakter polityczny.

36 Antygona Konflikt tragiczny 鈥 konflikt jednostki z si艂ami wy偶szymi (losem, prawami historii, interesem spo艂ecznym) Sofokles w tragedii 鈥濧ntygona鈥 przedstawia tytu艂ow膮 bohaterk臋 postawion膮 w sytuacji konfliktu tragicznego. Musi ona zdecydowa膰, czy wbrew zakazowi kr贸la Kreona pochowa zw艂oki swojego brata, Polinejkesa. Stoi w obliczu potwornego wyboru, 鈥 je艣li us艂ucha zakazu (tak zrobi艂a jej siostra Ismena), ska偶e swego brata na wieczn膮 tu艂aczk臋 u bram Hadesu, narazi si臋 Bogom, nakazuj膮cym chowanie zmar艂ych, oka偶e si臋 w ko艅cu wiaro艂omn膮 siostr膮. Z drugiej strony je艣li zakaz z艂amie, poniesie kar臋 (艣mier膰). Jej rozpaczliwe pr贸by przeb艂agania w艂adcy (wsp贸艂kocha膰 przysz艂am nie wsp贸艂nienawidzi膰), zdaj膮 si臋 na nic, wybiera wi臋 wyj艣cie zgodne z jej poczuciem godno艣ci i honoru. Postawiona wobec 艣mierci fizycznej lub moralnej wybiera pierwsze wyj艣cie. Zza grobu odnosi zwyci臋stwo nad nieust臋pliwym Kreonem 鈥 艣mierci膮 samob贸jcz膮 ginie jego (narzeczony Antygony) oraz jego 偶ona. Celem tragedii jest katharsis, duchowe oczyszczenie, jakiego doznaje widz, przej臋ty losami bohater贸w. Wsp贸艂czuj膮c im, doznaje ulgi, wyzbywaj膮c si臋 z艂ych nami臋tno艣ci.

37 Dylematy w艂adzy i w艂adcy
Priam, w艂adca Troi, ojciec Hektora jest przyk艂adem postawy, jak膮 mo偶emy przejawia膰 w naszym codziennym 偶yciu. Postanawia uda膰 si臋 do obozu greckiego i wykupi膰 cia艂o Hektora. Pozostawia swoich najbli偶szych w Troi, zdejmuje koron臋 i wyrusza z wozami pe艂nymi kosztowno艣ci do przeciwnika. Pragnie odzyska膰 zw艂oki kochanego syna, wyprawi膰 mu nale偶yty pogrzeb i przygotowa膰 do przej艣cia na tamten 艣wiat. Przekrada si臋 do samego 艣rodka obozu Grek贸w nie zwracaj膮c uwagi na czyhaj膮ce na niego niebezpiecze艅stwa, a gdy zjawia si臋 przed obliczem zab贸jcy w艂asnego syna, pada przed nim na kolana i zalewaj膮c si臋 艂zami prosi o 艂ask臋 i wydanie zw艂ok Hektora. Podczas spotkania z Achillesem, w艂adca Troi wcale nie przypomina swoim zachowaniem dumnego kr贸la, lecz za艂amanego i zrozpaczonego po 艣mierci syna ojca.
Bywaj膮 w 偶yciu momenty, w kt贸rych 偶adna si艂a ani namowy, czy pr贸by nie mog膮 zmieni膰 naszego postanowienia. Najcz臋艣ciej jednak dzieje si臋 tak w chwilach rozpaczy i w艣ciek艂ego zapami臋tania. Odnajdujemy w贸wczas w sobie nieujawnion膮 do tej pory odwag臋, czego przyk艂adem mo偶e by膰 mi艂o艣膰 Priama do Hektora. Jest ona tak wielka, i偶 stary kr贸l nie bacz膮c na niebezpiecze艅stwa, wyrusza do obozu wroga, aby tam b艂aga膰 go na klanach o wydanie zw艂ok syna. Jest to rodzaj aktu heroicznego, kt贸ry odnajdujemy zazwyczaj w pokorze i przebaczeniu.
Makbet jest wodzem wojsk, krewnym Dunkana, kr贸la Szkocji. Jest waleczny, odznacza si臋 odwag膮, szanuje kr贸la. Jednak pod wp艂ywem wr贸偶by oraz namowy swojej 偶ony pope艂nia okrutn膮 zbrodni臋 鈥 zabija Dunkana. P贸藕niej jednak zaczynaj膮 go dr臋czy膰 wyrzuty sumienia, ale wkr贸tce i one ust臋puj膮 miejsca ch臋ci zdobycia w艂adzy. Nawet zjawy w postaci ducha Banka, jego przyjaciela, kt贸rego r贸wnie偶 pozbawi艂 偶ycia, nie mog膮 go zawr贸ci膰 ze z艂ej drogi. Jest 偶膮dny w艂adzy, chce j膮 mie膰 jedynie dla siebie. Makbet traci powoli wszelkie ludzkie uczucia. W rezultacie za艂amuje si臋 psychicznie i popada w ob艂臋d.
Postawa tego tytu艂owego bohatera dramatu Szekspira jest przestrog膮 dla ludzi, kt贸rzy d膮偶膮 do wielkiej s艂awy oraz w艂adzy. Makbet w wyniku swoich niespe艂nionych ambicji wpada w wir morderstw, z kt贸rych nie ma wyj艣cia. Chc膮c zachowa膰 w艂adz臋 oraz swoj膮 pozycj臋 musi wci膮偶 pope艂nia膰 nowe zbrodnie, poniewa偶 boi si臋 ludzi. Boi si臋, 偶e kto艣, mo偶e nawet kto艣 taki jak on sam, zechce zabra膰 mu to, na co tak d艂ugo czeka艂. Makbet uleg艂 namowom swojej 偶ony, co r贸wnie偶 mo偶e by膰 przestrogom, i偶 cz艂owiek ulega wp艂ywowi otoczenia. R贸wnie偶 niespe艂niona ambicja mo偶e by膰 藕r贸d艂em chorobliwej zazdro艣ci, a zazdro艣膰 藕r贸d艂em nieszcz臋艣cia i zguby. Tylko od ka偶dego z nas zale偶y czy damy si臋 zapanowa膰 takim cechom, czy te偶 je przezwyci臋偶ymy.
Kreon chcia艂 by膰 dobrym w艂adc膮, dzia艂a膰 dla dobra pa艅stwa i jego obywateli. Uwa偶a艂, 偶e ludzie s膮 r贸wni wobec prawa, a zdrajcy powinni by膰 surowo karani. Pragn膮艂 pos艂usze艅stwa, szacunku, pe艂nej w艂adzy nad innymi. By zapobiec byciu lekcewa偶onym przez poddanych, Kreon zastosowa艂 terror jako 艣rodek zapobiegawczy. Antygona, kt贸ra sprzeciwi艂a si臋 kr贸lowi i jego zakazu pochowku Polinejkesa (brata Antygony, zdrajcy wed艂ug Kreona), zosta艂a skazana na 艣mier膰. Dla Kreona nie liczy艂 si臋 fakt, i偶 Antygona by艂a jego krewn膮, a zarazem narzeczon膮 jego syna Hajmona: sprzeciwi艂a si臋 zakazowi w艂adcy i musia艂a umrze膰. U Kreona nie zachodzi艂a metamorfoza: jego charakter si臋 nie zmienia艂 w trakcie utworu. Kreon ca艂y czas pragn膮艂 by膰 dobrym w艂adc膮, lecz dla innych okaza艂 si臋 bezwzgl臋dnym, okrutnym i upartym tyranem nie przestrzegaj膮cym prawa boskiego (dotycz膮cego obowi膮zku pochowania zmar艂ej osoby). Jedna jego decyzja doprowadzi艂a do wielu nieszcz臋艣膰, m.in. pope艂nienia samob贸jstwa przez jego syna i 偶on臋. Kreon potrafi艂 jednak dostrzec swoj膮 win臋.

39 Wzorce epoki 艣redniowiecza. Wyr贸偶niamy trzy najwa偶niejsze idea艂y: asceta; rycerz; w艂adca. Wz贸r ascety prezentuje literatura hagiograficzna, czyli utwory przedstawiaj膮ce 偶ycie 艣wi臋tych np. 鈥瀕egende o 艣w. Aleksym鈥. Asceta to cz艂owiek, kt贸ry wyrzeka si臋 wszelkich przyjemno艣ci 偶ycia doczesnego, umartwia swe cia艂o, medytuje, rozmy艣la o Bogu aby osi膮gn膮膰 zbawienie. Najwa偶niejsze cechy 艣w. Aleksego: z艂o偶enie 艣lub贸w czysto艣ci i opuszczenie 偶ony tu偶 po 艣lubie; rezygnacja z d贸br materialnych, rozdanie maj膮tku biednemu; unikanie rozg艂osu i chwa艂y; pobo偶no艣膰 i ca艂kowite oddanie si臋 Bogu. Innym znanym 艣redniowiecznym ascet膮 by艂 艣w. Szymon S艂upnik. Jest to idea艂 ca艂kowicie nieprzystaj膮cy do czas贸w wsp贸艂czesnych. Wz贸r rycerza np. Roland z eposu, Lancelot Parsifal albo Galaad w 鈥濷powie艣ciach o rycerzach okr膮g艂ego sto艂u鈥. Atrybutami rycerza 艣redniowiecznego by艂y: herb, zbroja, zawo艂anie. Rycerz zobowi膮zany by艂 do wierno艣ci Bogu, w艂adcy i damie w艂asnego serca. Obowi膮zany by艂 stawa膰 do pojedynku w obronie tych warto艣ci. Przyk艂adem polskiego rycerza jest Zawisza Czarny z Grabowa. Do czas贸w wsp贸艂czesnych przetrwa艂y przys艂owia: rycersko艣膰 wobec dam, wierno艣膰 danemu s艂owu i honor. Z idea艂em rycerza 艣redniowiecznego polemizuje A.Mickiewicz w utworze pt. 鈥滽onrad Wallenrod鈥. Wz贸r w艂adcy kr贸la np. Karol Wielki z eposu francuskiego 鈥濷 rycerzach okr膮g艂ego sto艂u鈥, Kr贸l Artur, Kr贸l Marek, Boles艂aw Chrobry i Boles艂aw Krzywousty z kroniki Polski Galla Anonima. W艂adca posiada wszystkie cechy rycerza doskona艂ego. Jego kodeks kszta艂tuje si臋 B贸g i ojczyzna. Cechy w艂adcy: pobo偶no艣膰, m膮dro艣膰, waleczno艣膰, stawianie praw ojczyzny na I miejscu; wyrozumia艂o艣膰, sprawiedliwo艣膰 wobec poddanych; przebieg艂o艣膰 wobec wroga; gospodarno艣膰. Niestety w艂adcy 艣redniowieczni byli w艂adcami okrutnymi np. Kr贸l Artur skaza艂 swoj膮 偶on臋 na sztos, Boles艂aw Chrobry znies艂awi艂 ksi臋偶niczk臋 Przec艂aw臋 i wi臋zi艂 swojego wroga wiele lat. Do problematyki idealnego w艂adcy niejednokrotnie wracano w literaturze np. Szekspir w swoich dramatach.

40 „Bogurodzica” to zabytek j臋zyka polskiego, a r贸wnocze艣nie nieformalny hymn pa艅stwowy, 艣piewa艂o j膮 rycerstwo polskie w wa偶nych momentach dziejowych, mi臋dzy innymi w bitwie pod Grunwaldem i pod Warn膮. Utw贸r powsta艂 na prze艂omie XIII i XIV w., ale najstarszy zachowany tekst pochodzi z XV w.
Pierwsza zwrotka tej pie艣ni to modlitwa skierowana do Matki Bo偶ej, b臋d膮ca pro艣b膮 o wstawiennictwo u Chrystusa o wyjednanie obfitych 艂ask, o dobrobyt w 偶yciu ziemskim i wieczne 偶ycie po 艣mierci.
W drugiej zwrotce pro艣ba zbiorowego podmiotu lirycznego skierowana jest do syna Bo偶ego, aby przez wzgl膮d na Jana Chrzciciela wys艂ucha艂 On modlitw i zes艂a艂 prosz膮cym 艂ask臋 pobo偶nego 偶ycia, za艣 po 艣mierci da艂 im 偶ycie wieczne.
Obie strofy ko艅cz膮 si臋 tak膮 sam膮 formu艂膮 liturgiczn膮 „Kyrie eleison”, kt贸ra w t艂umaczeniu brzmi. „Panie zmi艂uj si臋 nad nami”. Zwrot ten pe艂ni wielorakie funkcje. Przede wszystkim jest refrenem, a wi臋c podkre艣la pie艣niowy charakter utworu. Zaznacza, 偶e mamy do czynienia z modlitw膮 oraz podkre艣la pro艣by kierowane do Chrystusa za po艣rednictwem Bogurodzicy. Bogurodzica zawiera szereg archaizm贸w (wyraz贸w, kt贸re ju偶 dawno wysz艂y z u偶ycia): leksykalnych (np.:dziela 鈥 dla), fleksyjnych(np.: Bo偶yc 鈥 syn Boga) fonetycznych (s艂awiena 鈥 s艂awiona) sk艂adniowych (Twego dziela 鈥 dla Twego). Bogurodzica jest pierwsz膮 pie艣ni膮 Maryjn膮, a w dawnych wiekach by艂a pie艣ni膮 bojow膮 i hymnem narodowym.

41 Idea艂 ewangeliczny mi艂o艣ci w „Kwiatkach 艢w. Franciszka”
„Kwiatki 艢w. Franciszka” to zbi贸r opowie艣ci o 艢w. Franciszku z Asy偶u, o jego 偶yciu i nauce pokazanych przez anonimowego autora. Oto g艂贸wne zr臋by nauki 艢w. Franciszka.
Idea mi艂o艣ci – mi艂o艣膰 jest podstaw膮 wiary. Jest to mi艂o艣膰 do ka偶dej istoty 偶ywej jako dziecka Bo偶ego. Jest to mi艂o艣膰 do „brata – cia艂a” i dlatego wyklucza udr臋czenie, umartwianie cielesne. Jest to te偶 mi艂o艣膰 do chorych i cierpi膮cych, mi艂o艣膰 pe艂na po艣wi臋ce艅, kt贸re wida膰 w opowie艣ci o Franciszku i tr臋dowatym. Mi艂o艣膰 rozdawana jest otaczaj膮cemu 艣wiatu. W tym uj臋ciu mi艂o艣ci膮 do Boga – jego stw贸rcy.
Rado艣膰 – wyrazem rado艣ci, poj臋cia kluczowego filozofii 艣w. Franciszka jest „Pie艣艅 s艂oneczna”. Rado艣膰 wynikaj膮ca z faktu istnienia, z pi臋kna 艣wiata z mi艂o艣ci, postu, z trudu pracy i zwyk艂ych obowi膮zk贸w. Rado艣ci takiej uczy Franciszek swoich braci, przypominaj膮c m臋k臋 Chrystusa.
Ub贸stwo – Franciszek chce by膰 ubogi, aby by膰 wolnym. Rezygnacja z d贸br materialnych ma by膰 nie dla pokuty, lecz dla jedno艣ci z ubogimi, dla pokonania chciwo艣ci, dla idei, 偶e cz艂owiek jest wolny i szcz臋艣liwy tylko wtedy, gdy posiada tyle ile jest mu niezb臋dne do 偶ycia.

42 Dydaktyczny charakter 艣redniowiecza
SATYRA NA LENIWYCH CH艁OP脫W:
Utw贸r ten powsta艂 w XV wieku. Odgrywa on znacz膮c膮 rol臋 w polskiej literaturze, stanowi on bowiem realistyczny wizerunek 偶ycia wiejskiego z XV wieku. Portret wie艣niaka ma by膰 reprezentatywny dla ca艂ego stanu: przedstawia osobnika chytrego, wci膮偶 usi艂uj膮cego oszuka膰 swojego pana i wykpi膰 si臋 z pa艅szczy藕nianych obowi膮zk贸w. Zamiast pracowa膰 鈥 oczekuje momentu, gdy nikt go nie obserwuje i wtedy odpoczywa. Ch艂opi symuluj膮 rozmaite naprawy sprz臋tu, narzekaj膮c 偶e jest on nieprzydatny i nie nadaje si臋 do pracy. Ch艂opi specjalnie 藕le pracuj膮 a dodatkowo 藕le 偶ycz膮 swemu panu.
Uwa偶am, 偶e autorem tego wiersza mo偶e by膰 pan ziemski, kt贸ry musi walczy膰 z upartymi ch艂opami. W wierszu tym przedstawia swoje 偶ale. W narzekaniach zarysowa艂 posta膰 upartego, leniwego ch艂opa, kt贸ry dodatkowo z艂orzeczy swemu panu.
O ZACHOWANIU SI臉 PRZY STOLE:
Utw贸r funkcjonuje r贸wnie偶 pod tytu艂em 鈥濷 CHLEBOWYM STOLE鈥. Pochodzi z XV wieku a jego autorem jest S艁OTA. Wiersz rozpoczyna si臋 apostrof膮 skierowan膮 do Boga. Autor prosi o pomoc w napisaniu utworu. Nast臋pnie m贸wi o tym, jak nale偶y si臋 zachowa膰 przy stole. Wymienia przyk艂ady godne na艣ladowania, jak i te kt贸re nale偶y odrzuci膰 z uwagi na ich niestosowno艣膰. M贸wi 偶e nale偶y naje艣膰 si臋 do syta ale spokojnie. Autor ukazuje postaw臋 niegodn膮 na艣ladowania. M贸wi o ludziach, kt贸rzy przy stole koncentruj膮 si臋 wy艂膮cznie na jedzeniu, pchaj膮c si臋 do talerzy, jedz膮c brudnymi r臋koma. W dalszej cz臋艣ci S艂ota zwraca si臋 do kobiet 偶eby jad艂y do syta ale cz臋sto i ma艂ymi k臋sami. Kolejna uwaga skierowana jest do m臋偶czyzn: rycerzy i giermk贸w. Ich obowi膮zkiem jest czci膰 p艂e膰 pi臋kn膮. Dalsz膮 cz臋艣膰 wiersza wype艂nia pochwa艂a kobiet. Wynosi je ponad wszystko, uwa偶a 偶e s膮 藕r贸d艂em rado艣ci oraz dobroci. S艂ota zwraca si臋 tak偶e do Matki Boskiej, a偶eby mia艂a w opiece tych, kt贸rzy otaczaj膮 czci膮 p艂e膰 偶e艅sk膮. Aby uchroni艂a ich od grzechu 艣miertelnego i nag艂ej 艣mierci. Wiersz ten zaliczany jest do tak zwanej literatury 艣wieckiej okresu 艣redniowiecza. Dotyczy bowiem spraw 偶ycia codziennego. Mamy tu jednak wp艂ywy teocentryzmu. Dowodem na to, s膮 wyst臋puj膮ce w wierszu zwroty skierowane do Boga i matki boskiej a tak偶e to, 偶e autor nazywa siebie grzesznym s艂ug膮 Boga a w zako艅czeniu wiersza wyst膮pi艂o s艂owo AMEN. Utw贸r ten stanowi r贸wnie偶 zapowied藕 nowej epoki 鈥 ODRODZENIA. Wiersz nie jest dzie艂em anonimowym a sprawy w nim poruszane to aspekty 偶ycia cz艂owieka na ziemi.

43 Ojcowskie uczucia w trenach.
Treny to cykl utwor贸w 偶a艂obnych, jakie Kochanowski napisa艂 po 艣mierci swojej c贸rki Urszuli. Nie jest to jednak, bezpo艣redni zapis emocji, jakie towarzyszy艂y temu tragicznemu wydarzeniu. Przeciwnie, jest to dok艂adnie przemy艣lana kompozycja, doskonale zbudowana pod wzgl臋dem literackim i poruszaj膮ca wiele wa偶nych problem贸w natury filozoficznej.
Cykl tren贸w sk艂ada si臋 z kilku partii, kt贸re kolejno: wychwalaj膮 zalety zmar艂ej, ukazuj膮 wielko艣膰 poniesionej straty, demonstruj膮 偶al, pocieszaj膮 i w ko艅cu s艂u偶膮 napomnieniu, czyli miarkowaniu si臋 w bole艣ci.
Gdy mija pierwszy, najsro偶szy 偶al, przychodzi czas na refleksje. Kochanowski zastanawia si臋, co sta艂o si臋 z Urszulk膮 po 艣mierci. Czy znalaz艂a si臋 w raju jako ma艂y anio艂ek? Czy mo偶e zosta艂a „na szcz臋艣liwe wyspy zaprowadzona?” Poeta zastanawia si臋 te偶, czy c贸rka wie o jego wielkim cierpieniu, jakie czuje po jej stracie . Prosi o jakikolwiek znak od swego zmar艂ego dziecka, o pocieszenie w swojej 偶a艂obie. Wie, 偶e c贸rka nie mo偶e zjawi膰 si臋 przed nim w ziemskiej postaci, dlatego prosi, by przysz艂a do niego cho膰by we 艣nie.
Pro艣ba poety zostaje spe艂niona w Trenie XIX. Spotyka we 艣nie swoj膮 zmar艂膮 matk臋 z Urszulk膮 na r臋ku. Urszulka milczy, matka udziela Kochanowskiemu pocieszenia. M贸wi, 偶e Urszulka, dzi臋ki 艣mierci, unikn臋艂a cierpie艅 偶ycia, a zyska艂a wieczny duchowy spok贸j. To pozwala wreszcie nieco ukoi膰 b贸l ojca po stracie c贸rki.
Treny Kochanowskiego s膮 jednym z arcydzie艂 polskiej poezji i na sta艂e wesz艂y do kanonu literatury jako przyk艂ad liryki 偶a艂obnej. Po艣wi臋cenie tak wspania艂ego cyklu wierszy by艂o najwy偶szym ho艂dem, jaki poeta m贸g艂 z艂o偶y膰 ukochanej c贸rce, a zarazem wyrazem ogromnego b贸lu po doznanej stracie.
„Urszula Kochanowska” Le艣miana
Wiersz ten nawi膮zuje do tren贸w J. Kochanowskiego a tak偶e do jego humanizmu, czyli do przekonania, 偶e cz艂owiek jest centrum 艣wiata, jest najwy偶sz膮 warto艣ci膮. Podmiotem lirycznym wiersza jest c贸rka Kochanowskiego, kt贸ra opowiada o swoim przybyciu do Nieba. B贸g stwarza dla niej raj. Jest to dom w Czarnolesie. B贸g odchodz膮c stwierdza, 偶e jej rodzice nied艂ugo nadejd膮. Urszula czeka na rodzic贸w nie na Boga. St膮d jego nadej艣cie wywo艂uje rozczarowanie i 偶al. Szcz臋艣cie dla cz艂owieka jest r贸wnoznaczne z mi艂o艣ci膮 i czu艂o艣ci膮. B贸g mimo swej doskona艂o艣ci nie mo偶e zast膮pi膰 jej rodzic贸w.

46 Wizja wsi w renesansie
Pisarzem, kt贸ry w swoich utworach tylko idealizowa艂 wie艣 jest Jan Kochanowski. Stworzy艂 on cykl zatytu艂owany 鈥濸ie艣艅 艢wi臋toja艅ska o sob贸tce鈥, kt贸ry sk艂ada si臋 z 12 pie艣ni s艂awi膮cych uroki 偶ycia wiejskiego. Kochanowski ukaza艂 wie艣 艣wi膮teczn膮, poniewa偶 sob贸tka to 艣wi臋to przypadaj膮ce na zr贸wnanie dnia z noc膮, na 艣wi臋tego Jana. Zawiera elementy poga艅skie, zwi膮zane z kultem ognia i wody. Poeta twierdzi, 偶e cz艂owiek mieszkaj膮cy na wsi 偶yje uczciwie, pobo偶nie i 艣wi膮tecznie, a tak偶e dostatnio. W 偶yciu na wsi dostrzega tylko zalety, nawet oracz wykonuje sw膮 prac臋 z u艣miechem. Wie艣 ukazana jest jako oaza spokoju i bezpiecze艅stwa daj膮ca natchnienie do tw贸rczo艣ci. Szymon Szymonowic napisa艂 sielank臋 realistyczn膮 pt. 鈥炁籩艅cy鈥 oraz konwencjonalna pt. 鈥濳o艂acze鈥. 鈥炁籩艅cy鈥 ukazuj膮 tragiczny los ch艂opa pa艅szczy藕nianego z pocz膮tku XVII wieku. Bohaterkami utworu s膮 dwie proste dziewczyny: Oluchna i Pietrucha. Pod nadzorem dworskiego urz臋dnika odrabiaj膮 pa艅szczyzn臋 i przeklinaj膮 sw贸j los. Widz膮 jak ekonom katuje Maruszk臋, kt贸ra po chorobie nie mo偶e sprosta膰 tempu pracy innych pracuj膮cych kobiet. Dziewczyny zdaj膮 sobie spraw臋, 偶e i je mo偶e spotka膰 podobny los. Jak wida膰 w zale偶no艣ci od do艣wiadcze艅 wie艣 jest 藕r贸d艂em rado艣ci i zadowolenia lub nieszcz臋艣cia, zmartwienia z powodu ci臋偶kiej pracy.

47 Andrzej Frycz Modrzewski „O poprawie Rzeczypospolitej” (traktat) reprezentuj膮cego tzw. publicystyk臋 spo艂eczn膮 oraz ks. Piotr Skarga autor „Kaza艅 sejmowych” reprezentuj膮cych tzw. publicystyk臋 religijn膮.
A. Frycz Modrzewski (1503- 1572) jako pierwszy w Europie rozpropagowa艂 poj臋cie demokracji. Stworzy艂 on wizj臋 sprawiedliwego, zreformowanego pa艅stwa analizuj膮c najwa偶niejsze dziedziny 偶ycia spo艂ecznego. Traktat sk艂ada艂 si臋 z 5 ksi膮g- „O obyczajach”, „O prawach”, „O wojnie”, O Ko艣ciele” i „O szkole”. Modrzewski zawar艂 w nich wiele rewolucyjnych my艣li i rozwi膮za艅 i przekonywa艂, 偶e r贸wno艣膰 jest jedn膮 z najwa偶niejszych warto艣ci. Wszyscy powinni by膰 s膮dzeni jednym prawem bez wzgl臋du na stan czy pochodzenie. Modrzewski ka偶e k艂a艣膰 nacisk na edukacj臋 i dbanie o swoj膮 przysz艂o艣膰. Ko艣ci贸艂 by艂 dla Modrzewskiego 藕r贸d艂em cennych prawd moralnych i obyczaj贸w, ale powinien on by膰 opodatkowany i pieni膮dze te mia艂yby i艣膰 na szkolnictwo, a Ko艣ci贸艂 powinien by膰 podporz膮dkowany pa艅stwu. W ksi臋dze „O wojnie” przedstawia jej bezsens i okrucie艅stwo, jest ireist膮- czyli wyznawc膮 pokoju, przeciwnikiem wszelkich wa艣ni. Modrzewski ceni prac臋 ,a nie lubi rozrywek, ta艅c贸w i zabaw. Pieni膮dze przeznaczane na zbytek d贸br szlacheckich mog艂yby uzdrowi膰 polskie szkolnictwo. Obywatel dla Frycza to humanista, cz艂owiek wykszta艂cony i pracowity, pami臋taj膮cy o Rzeczypospolitej, moralny i prawy.

48 Tre艣膰 i alegoryczno艣膰 „Odprawy pos艂贸w greckich” Kochanowskiego
Dramat ten nawi膮zuje do mitu o wojnie troja艅skiej. Oto kr贸lewicz Aleksander, by zaspokoi膰 swoj膮 nami臋tno艣膰 do Heleny, zara偶a sw贸j kraj na niebezpiecze艅stwo wojny. A dzieje si臋 to przy milcz膮cym przyzwoleniu kr贸la Priama oraz zgodzie przekupionej i lekkomy艣lnej rady troja艅skiej, kt贸ra jest zreszt膮 zadziwiaj膮co podobna do polskiego sejmu. Jedynie Antenor, uosobienie m膮dro艣ci i cn贸t obywatelskich, przeciwstawia si臋 Aleksandrowi uwa偶aj膮c, 偶e Helen臋 nale偶y zwr贸ci膰 Grekom. Jego racja zostaje odrzucona, a greccy pos艂owie odprawieni z niczym (taki jest sens tytu艂u utworu). Mimo to Antenor pozostaje lojalnym obywatelem, kt贸ry poddaje si臋 woli wi臋kszo艣ci i nadal s艂u偶y swojej ojczy藕nie. W艂a艣nie ta decyzja czyni ze艅 bohatera tragicznego,. Antenor, bowiem we藕mie udzia艂 w niesprawiedliwej wojnie, kt贸ra musi sko艅czy膰 si臋 kl臋sk膮 Trojan.
W roku 1578 w Ujazdowie wystawiono „Odpraw臋…” z okazji za艣lubin czo艂owego polityka 贸wczesnej Polski Jana Zamojskiego. Zaszczycili j膮 swoj膮 obecno艣ci膮 najwy偶si dostojnicy pa艅stwowi i kr贸l Stefan Batory. Czasy by艂y niespokojne, szykowano si臋 do wojny z carem Iwanem Gro藕nym. Tragedia zawiera艂a liczne aluzje do sytuacji Polski. Dlatego te偶 ko艅cowe zdanie bohatera utworu, Antenora („Rad藕my, jako kogo bi膰; lepiej ni偶 go czeka膰”), uznano za zach臋t臋 do dzia艂a艅 wojennych.

49 Przedstawiciele nurtu dworskiego.
Vanitas oznacza z 艂ac. marno艣膰. To ulubione poj臋cie filozoficzne jest cz臋sto obecne w poezji barokowej. Szczeg贸lnie lubi艂 tematy dotycz膮ce przemijania, nico艣ci, 艣mierci Daniel Naborowski. Jego poezja by艂a kunsztowna i wyrafinowana. Pisa艂 wiersze refleksyjne, okazjonalne i mi艂osne, t艂umaczy艂 z literatury obcej. W jego tw贸rczo艣ci odnajdziemy te偶 tematyk臋 powa偶n膮. Fascynowa艂o go poj臋cie 艣mierci, nico艣ci, up艂ywu czasu. By艂 to kr膮g fascynacji typowej dla tw贸rc贸w barokowych. Naborowski dostrzega sytuacj臋 cz艂owieka w 艣wiecie jako dramatyczn膮, zaleca jednak zachowanie spokoju, szuka ratunku w cnocie, statecznym umy艣le, wierze w Boga i w przeznaczenie. Jego wiersze pe艂ne s膮 zadumy metafizycznej. Warte om贸wienia s膮 te, w kt贸rych motyw egzystencjalny stawiany jest przez poet臋 na pierwszym miejscu. Wiersz 鈥濳r贸tko艣膰 偶ywota鈥 ma charakter pesymistyczny. Zawiera refleksj臋 o marno艣ci ludzkiego losu. Wszystko na 艣wiecie przemija, pocz膮tek jest ko艅cem, a kolebka zamienia si臋 w mogi艂臋. Poeta szuka dla cz艂owieka miejsca w nietrwa艂ym 艣wiecie i odpowiedniej wobec tego postawy. Kr贸tko艣膰 偶ywota i wszelkich d贸br ziemskich, d膮偶enie do ich zdobywania, niepoj臋ty bieg czasu i wieczna niesta艂o艣膰 bytu to motywy 艂膮cznie sk艂adaj膮ce si臋 na 艣wiatopogl膮d poety. 艢miertelno艣膰 ludzkiego cia艂a i poczucie nie艣miertelno艣ci duszy, przemijalno艣膰 偶ycia i duchowy g艂贸d wieczno艣ci 鈥 te dramatyczne bieguny oznacza艂y normalne postawy ukazywane w jego poezji. Naborowski w dramatycznych sprzeczno艣ciach zachowuje r贸wnowag臋 ducha. Prawd膮 jest, 偶e 艣wiat pe艂ny jest z艂a, a B贸g nie chcia艂, by wszystko by艂o doskona艂e i stworzy艂 cz艂owieka, kt贸ry pope艂nia b艂臋dy, ale nie musi im ulega膰. Z tego prze艣wiadczenia rodzi si臋 u poety poczucie r贸wnowagi, stoicki umiar i spok贸j, wiara w warto艣膰 cnoty i 艂adu 偶yciowego osi膮ganego przez stateczny umys艂 cz艂owieczy.
J.A. Morsztyn to wybitny dworzanin, polityk, kt贸ry poezj臋 traktowa艂 jak zaj臋cie, s艂u偶膮ce rozweseleniu przyjaci贸艂 i wsp贸艂biesiadnik贸w. By艂 on cz艂owiekiem wykszta艂conym, zna艂 poezj臋 europejsk膮, a szczeg贸lnie inspirowa艂 go marinizm stworzony przez w艂oskiego poet臋 Giimbattiata Mariana. Jest przedstawicielem nurtu dworskiego w poezji barokowej. Nurt ten zwany marinizm lub konceptyzm zak艂ada艂 zadziwienie odbiorcy utworem, zw艂aszcza jego wyszukan膮 form臋, bowiem tre艣膰 nieby艂a wa偶na. Morsztyn podobnie jak inni poeci dworscy, najcz臋艣ciej pisa艂 o mi艂o艣ci, kobietach, cho膰 zdarzy艂o mu si臋 napisa膰 wiersz o piesku. Morsztyn cz臋sto w swoich utworach pos艂uguje si臋 anaforami, paradoksami, aksymonorami, hiperbol膮, gradacj膮, czyli wyliczenia wraz z nat臋偶eniem cechy, inwersj膮, puent膮, czyli zaskakuj膮cym zako艅czeniem. Na kontra艣cie 鈥 paradoksie, oparta jest konstrukcja sonetu 鈥濪o trupa鈥. Koncept w tym wierszu polega na tym, 偶eby zostawi膰 za sob膮 cz艂owieka zakochanego i trupa. W lepszej sytuacji jest trup bo nic nie cierpi, a zakochany cierpi z powodu mi艂o艣ci.

50 Obraz szlachty w XVII wieku.
Wac艂aw Potocki (1621-1696) pochodzi艂 ze 艣redniozamo偶nej szlachty, wykszta艂cenie zdoby艂 przy zborze aria艅skim w Raciborzu. Pod gro藕b膮 edyktu z 1658 r., skazuj膮cego arian na wygnanie, przeszed艂 na katolicyzm, lecz mimo to pozosta艂 wierny swej ideologii i skutecznie pomaga艂 swoim wsp贸艂wyznawcom, za co cierpia艂 (s膮dy i 艣rodowisko szlacheckie). O prze艣ladowaniu arian m贸wi jego wiersz „Kto mocniejszy, ten lepszy”: „Temu nieborakowi wsi wzi臋艂y kaduki Czemu偶 to? – Bo 藕le wierzy艂”. Potocki pi臋tnuje w swojej tw贸rczo艣ci wady narodowe. Elementy takie mo偶na znale藕膰 w nast臋puj膮cych utworach: „Ogr贸d fraszek” (1800 utwor贸w r贸偶nej wielko艣ci i r贸偶norodnej tre艣ci). W zebranych tu fraszkach autor porusza tematy polityczne, spo艂eczne, obyczajowe, moralne. Pi臋tnuje wady ustroju politycznego Polski, a wi臋c anarchi臋, bezprawie, z艂ot膮 wolno艣膰, prywat臋, brak ochrony granic, s艂abo艣膰 pospolitego ruszenia, zanik ducha rycerskiego. Te ostatnie wady spotka艂y si臋 z ostr膮 krytyk膮 poety w wierszu „Pospolite ruszenie”, w kt贸rym nieszcz臋sny dobosz usi艂uje bez skutku obudzi膰 smacznie 艣pi膮c膮 szlacht臋 i zmusi膰 j膮 do podj臋cia walki. Nas艂uchawszy si臋 wrzask贸w i obelg mocno niezadowolonej braci „rycerskiej” – „widz膮c, 偶e go zgo艂a nikt nie s艂ucha, poszed艂 i sam spa膰”. W „Zbytkach polskich” z gorzk膮 ironi膮 m贸wi o przepychu, w jakim 偶yje szlachta polska, gdy tymczasem ojczyzna potrzebuje materialnej pomocy – „O tym szlachta, panowie, o tym my艣l膮 ksi臋偶a, cho膰 si臋 co rok w granicach swych ojczyzna zw臋偶a”. Tytu艂 kolejnego utworu – „Polska nierz膮dem stoi” jest sam w sobie oskar偶eniem. Nikt nie przestrzega praw, nie szanuje konstytucji, wyst臋pki mo偶nych uchodz膮 p艂azem, cz艂owiek prosty i biedny „z serdecznym dzi艣 p艂aczem z dziatkami cudze k膮ty pociera tu艂aczem”. Inne wielkie utwory to: „Wojna chocimska”, „Moralia”.
Jan Chryzostom Pasek (1636 – 1701) znany jest z „Pami臋tnik贸w” przedstawiaj膮cych fakty w spos贸b 偶ywy i barwny. Cz臋艣膰 pierwsza „Pami臋tnik贸w” dotyczy wojennych do艣wiadcze艅 Paska. Ciekawie wypad艂 tu obraz szlachcica-偶o艂nierza. Walczy on na og贸艂 dzielnie, ale mo偶na podejrzewa膰, 偶e zapa艂u do walki dostarcza mu nie tyle mi艂o艣膰 do ojczyzny, ile ambicja osobista i ch臋膰 zdobycia 艂up贸w. Ciekawo艣膰 i 偶膮dza przyg贸d s膮 te偶 prawdopodobnie przyczyn膮 udzia艂u Paska w wyprawie do Danii. W opisach wa偶nych wydarze艅 historycznych autor skupia uwag臋 na w艂asnych przygodach, wyolbrzymiaj膮c niekiedy sw膮 rol臋 艣wiadka i uczestnika tych wydarze艅. Zaskakuje te偶 wsp贸艂czesnego czytelnika religijna postawa szlachcica tamtych czas贸w. Pos艂uszny nakazanym przez Ko艣ci贸艂 postom, ja艂mu偶n膮 i odpustom nie bra艂 ich sobie g艂臋boko do serca, skoro nie zmienia艂y jego obyczaj贸w i nie 艂agodzi艂y stosunku do cz艂owieka, nad kt贸rym by艂 g贸r膮. G艂o艣ny opis mszy 艣wi臋tej, do kt贸rej s艂u偶y艂 Pasek maj膮c r臋ce zbroczone krwi膮 wrog贸w, jest tego dowodem. Ksi膮dz-celebrant u艣wi臋ca to barbarzy艅stwo s艂owami: „nie wadzi to nic, nie brzydzi si臋 B贸g krwi膮 rozlan膮 dla imienia swego”. „Pami臋tniki” zawieraj膮 r贸wnie偶 szeroki obraz pokojowego 偶ycia ziemia艅skiego i obyczaj贸w szlacheckich. Autor my艣li kategoriami przeci臋tnego szlachcica, tote偶 ucisk i niedol臋 ch艂opa uwa偶a za naturalny stan rzeczy. Z typowo sarmack膮 mentalno艣ci膮 odnosi si臋 do w艂asnej klasy i tylko szlacht臋 uwa偶a z godn膮 przedstawicielk臋 narodu. 呕ycie prywatne szlachty nacechowane jest trosk膮 o dobrobyt i korzy艣ci materialne. Wystarczy przypomnie膰 znakomity fragment „Pami臋tnik贸w”, w kt贸rym Pasek opisuje swe zaloty do Anny 艁膮ckiej. Bardziej przypominaj膮 one uk艂ady handlowe ni偶 wyznania mi艂osne. Utw贸r pisany jest stylem barwnym, potocznym, dosadnym, wskazuj膮cym na gaw臋dziarskie talenty autora, nasycony anegdotami i przys艂owiami. Szczeg贸lnymi warto艣ciami wyr贸偶niaj膮 si臋 opisy batalistyczne.

51 Wizja cz艂owieka i 艣wiata w sonetach M. S臋pa- Szarzy艅skiego
Cz艂owiek- istota godna, szlachetna i silna cho膰by przez sam trud walki z w艂asn膮 s艂abo艣ci膮. Z drugiej za艣 strony (bardziej barokowej) samotny i s艂aby pe艂en trwogi wynikaj膮cej ze zmienno艣ci i znikomo艣ci doczesnego 艣wiata.
艢wiat- ca艂y wszech艣wiat przenika gor膮czkowy ruch zar贸wno w sferze gwiazd i planet jak i we wn臋trzu ludzkiej duszy. Jedynym sta艂ym punktem w niej jest B贸g paradoksalny, nieruchomy poruszyciel wszechrzeczy.

52 MARINIZM J.A. Morsztyn to wybitny dworzanin, polityk, kt贸ry poezj臋 traktowa艂 jak zaj臋cie, s艂u偶膮ce rozweseleniu przyjaci贸艂 i wsp贸艂biesiadnik贸w. By艂 on cz艂owiekiem wykszta艂conym, zna艂 poezj臋 europejsk膮, a szczeg贸lnie inspirowa艂 go marinizm stworzony przez w艂oskiego poet臋 Giimbattiata Mariana.
Morsztyn nie na艣ladowa艂 niewolniczo w艂oskiego mistrza, a tylko przyswoi艂 sobie jego metod臋 tw贸rcz膮 (zadziwia膰, szokowa膰 czytelnika).
Jest przedstawicielem nurtu dworskiego w poezji barokowej. Nurt ten zwany marinizm lub konceptyzm zak艂ada艂 zadziwienie odbiorcy utworem, zw艂aszcza jego wyszukan膮 form臋, bowiem tre艣膰 nieby艂a wa偶na. Morsztyn podobnie jak inni poeci dworscy, np. Daniel Naborowski, najcz臋艣ciej pisa艂 o mi艂o艣ci, kobietach, cho膰 zdarzy艂o mu si臋 napisa膰 wiersz o piesku 鈥濶agrobek Perlisi鈥. Natomiast forma tego utworu jest najbardziej wyszukana. Morsztyn cz臋sto w swoich utworach pos艂uguje si臋 anaforami, paradoksami, aksymonorami, hiperbol膮, gradacj膮, czyli wyliczenia wraz z nat臋偶eniem cechy, inwersj膮, puent膮, czyli zaskakuj膮cym zako艅czeniem. Na kontra艣cie 鈥 paradoksie, oparta jest konstrukcja sonetu 鈥濪o trupa鈥. Koncept w tym wierszu polega na tym, 偶eby zostawi膰 za sob膮 cz艂owieka zakochanego i trupa. W lepszej sytuacji jest trup bo nic nie cierpi, a zakochany cierpi z powodu mi艂o艣ci.

53 Co bawi a co przera偶a w 鈥炁歸i臋toszku鈥 Moliera
Molier pisa艂 komedie bardzo kontrowersyjne. Swoim bohaterom przypisuje bodaj najprzykrzejsze wady, kt贸re mo偶e posiada膰 cz艂owiek: sk膮pstwo, ob艂uda, fa艂sz. 鈥炁歸i臋toszek鈥 opowiada o 偶yciu rodziny, do kt贸rej niespodziewanie do艂膮cza prawie nikomu nieznany cz艂owiek – Tartuffe. Pocz膮tkowo jest on opisywany jako cz艂owiek bardzo pobo偶ny, przyjazny, pomagaj膮cy potrzebuj膮cym. W trakcie lektury ksi膮偶ki jednak dowiadujemy si臋, 偶e Tartuffe jest pospolitym oszustem wykorzystuj膮cym naiwno艣膰 ludzk膮 do tego stopnia, i偶 op臋tany przez niego Orgon oddaje mu akt w艂asno艣ci domu i obci膮偶aj膮ce jego rodzin臋 dokumenty. Moim zdaniem Molier bardzo dobrze zrobi艂 pisz膮c takie komedie. Dzi臋ki ironizowaniu i wyszydzaniu wad cz艂owieka, ka偶dy z czytaj膮cych mo偶e spojrze膰 na siebie, na swoje dotychczasowe 偶ycie i sprawdzi膰 czy przypadkiem nie jest podobny do kt贸rego艣 z tych bohater贸w. Mam cich膮 nadziej臋, 偶e ka偶dy, kto przeczyta t臋 ksi膮偶k臋 stanie si臋 lepszy i postara si臋 nie wpada膰 w sk膮pstwo ob艂ud臋 czy fa艂sz.

54 Ignacy Krasicki cz臋sto zajmuje si臋 krytyk膮 zachowa艅 szlachty; najwyra藕niej wida膰 to w jego satyrach. Krytykuje wiele aspekt贸w sprawy: marnotrawstwo, lenistwo, hazard, lekkomy艣lno艣膰, zachwycenie czudzoziemszczyzn膮, konserwatyzm szlachecki (w tym sarmatyzm), no i oczywi艣cie zachowania takie jak pija艅stwo;
„呕ona modna” krytykuje wzorce zachodnie, mod臋 i zepsucie; jest to satyra o formie dialogu; m膮偶 偶ony modnej opowiada o niej swojemu znajomemu; on, wychowany wed艂ug tradycyjnych zasad moralnych, oburza si臋 na widok tego, co wyrabia jego 偶ona: jest rozrzutna, strasznie dba o to, aby by膰 jak najbardziej w zgodzie z francusk膮 mod膮, na wie艣 jedzie wi臋c w angielskiej karecie na resorach, do kt贸rej 偶ona 艂aduje ca艂e zapasy r贸偶nych dziwnych przedmiot贸w, kt贸re zajmuj膮 tyle miejsca, 偶e pan Piotr nie mo偶e znale藕膰 tego偶 dla siebie; tak偶e skrytykowa艂a star膮 oddan膮 s艂u偶b臋; skrytykowa艂a wystr贸j skromnego szlacheckiego dworku i wprowadzi艂a natychmiast w 偶ycie co wymy艣li艂a i dworek zamieni艂 si臋 w pa艂ac z wr臋cz groteskowym wyposa偶eniem; na balach organizowanych przez 偶on臋 pan Piotr musi harowa膰 jakby by艂 s艂u偶b膮, po fajerwerkach sam musi gasi膰 p艂on膮c膮 stodo艂臋; jednak nie szkoda nam go, gdy偶 o偶eni艂 si臋 tylko z powodu owych 4 wsi w posagu, kt贸re i tak nie wystarczaj膮 na pokrycie zachcianek 偶ony; przys艂owie – pr贸偶ny 偶al po szkodzie;
„Do kr贸la” jest bezpo艣rednio krytyk膮 kr贸la z punktu widzenia ciemnej masy szlachty, a w rzeczywisto艣ci pochwa艂膮 kr贸la, jego zalet i krytyk膮 ciemnoty szlachty; z tych zaleto-wad Krasi艅ski wymienia: polskie pochodzenie kr贸la, opiek臋 nad artystami, nowe metody rz膮dzenia, jego pogl膮dy, wiek itp.
„艢wiat zepsuty” jest jakby szybkim zasygnalizowaniem og贸lnej tematyki satyr, bowiem wymienia w nich autor wiele ujemnych cech szlachty obok siebie: bezprawie, zajmowanie si臋 pomna偶aniem w艂asnych maj膮tk贸w za wszelk膮 cen臋, egoizm szlachecki, no i oczywi艣cie brak troski o losy Polski; na koniec poeta przywo艂uje znany ju偶 motyw Polski jako ton膮cego okr臋tu, kt贸ry ka偶dy musi ratowa膰 lub zgin膮膰 razem z nim;

55 Charakterystyka postaw w 鈥濸owrocie Pos艂a鈥
typ modnego kawalera (Szarmancki: utracjusz, cyniczny 艂owca posag贸w (cytat 1, cytat 2), lekkoduch (cytat), kosmopolita bezkrytycznie przyjmuj膮cy cudzoziemskie mody)
typ 偶ony modnej (Staro艣cina Gadulska: egzaltowana dama, kapry艣na, oderwana od rzeczywisto艣ci, sentymentalna, sfrancuzia艂a kosmopolitka i snobka)
typ Sarmaty o艣wieceniowego (Podkomorzy:


Udost臋pnij

Wy艣lij SMS o tre艣ci ODBLOKUJ.PDF pod numer 92505

Wpisz otrzymany kod :

Subscribe
Powiadom o
guest

0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x