Wypracowania, konspekty, streszczenia i pomoc szkolna. Edukacyjna – szkolna baza wiedzy

Najwi臋ksza baza wypracowa艅, konspekt贸w, streszcze艅 i pomocy szkolnych w Polsce. Ponad 100 tysi臋cy materia艂贸w dla szko艂y podstawowej, 艣redniej oraz z zakresu studi贸w.

Obraz i ocena powstania styczniowego w literaturze i sztuce XIX wieku. Om贸w zagadnienie w oparciu o wybrane przyk艂ady.

Dnia 22 stycznia 1863 roku rozpocz臋艂o si臋 najd艂u偶sze i chyba najbardziej krwawe powstanie narodowowyzwole艅cze w ca艂ej historii pa艅stwa polskiego. Wzi臋艂o sw膮 nazw臋 od okresu, w kt贸rym mia艂o sw贸j pocz膮tek. Powstanie styczniowe to ostatni zryw patriotyczny jak偶e uciemi臋偶onego przez zaborc臋 narodu polskiego. Do dzi艣 wielu historyk贸w i analityk贸w zastanawia si臋 nad przyczyn膮 kl臋ski powstania. Ot贸偶 powod贸w mo偶na doszuka膰 si臋 bardzo wielu. Ciekawe i zastanawiaj膮ce jest jednak stanowisko pozytywistycznych poet贸w, kt贸rzy jakby zgodnie odpowiadaj膮 na wiele nurtuj膮cych pyta艅. Ocena i wnioski z poniesionej kl臋ski sta艂y si臋 g艂贸wnym tematem literatury i publicystyki postyczniowej. Ze wzgl臋du jednak na masowe represje i ostr膮 cenzur臋 kwestie te rzadko poruszane by艂y w spos贸b jawny. Fenomenem pozytywistycznych tw贸rc贸w by艂o doskona艂e przekazywanie tre艣ci za pomoc膮 wyra藕nych niedom贸wie艅 i obraz贸w metaforycznych doskonale rozumianych przez czytelnik贸w.
Wierna rzeka to pi臋kna a zarazem tragiczna historia m艂odej szlachcianki Salomei Brynickiej. G艂贸wna bohaterka odgrywa w powie艣ci bardzo wa偶n膮 rol臋, poniewa偶 jest przyk艂adem postawy ludzkiej, kt贸rej bardzo brakowa艂o prostemu ludowi. Posta膰 Salomei Brynickiej to cz臋sto pojawiaj膮cy si臋, u 呕eromskiego obraz kobiety odwa偶nej i zdeterminowanej, kt贸ra dzi臋ki mi艂o艣ci zdolna jest do wielkich po艣wi臋ce艅. Utw贸r 呕eromskiego to jednak nie tylko historia opowiadaj膮ca o gor膮cym uczuciu Miji i rannego powsta艅ca J贸zefa Odrow膮偶a. Celem autora by艂o ukazanie zr贸偶nicowania postawy narodu przedstawionego w kontek艣cie wielkiej mi艂o艣ci. Ju偶 na pocz膮tku utworu autor zaznacza i zarazem pot臋pia haniebne zachowanie ch艂op贸w wobec ci臋偶ko rannego powsta艅ca. Prosty lud nie tyle, co ba艂 si臋 wrogiego zaborcy, ale czerpa艂 korzy艣ci ze wsp贸艂pracy z nim. Ch艂opi wielokrotnie donosili moskalom o tym, i偶 we dworze ukrywa si臋 ranny powstaniec. Odmienna okazuje si臋 postawa m艂odej szlachcianki, kt贸ra ryzykuj膮c 偶ycie swoje i mieszka艅c贸w dworu w Niezdo艂ach otacza troskliw膮 opiek膮 rannego ksi臋cia. Bezinteresowna pomoc szybko przeradza si臋 jednak w gor膮ce uczucie pe艂ne po艣wi臋ce艅 i wyrzecze艅. 呕eromski porusza tu jednak nieco szerszy problem ni偶 nieszcz臋艣liwa mi艂o艣膰. Autor za g艂贸wn膮 przyczyn臋 upadku powstania uwa偶a brak solidarno艣ci mi臋dzy r贸偶nymi warstwami spo艂ecznymi. To w艂a艣nie brak porozumienia mi臋dzy ciemnymi i przekupnymi ch艂opami a patriotami bij膮cymi si臋 o ojczyst膮 ziemie doprowadzi艂 do narodowej tragedii.
呕eromski jako pierwszy odwa偶y艂 si臋 postawi膰 wyra藕ne zarzuty arystokracji polskiej. Twierdzi艂, i偶 g艂贸wn膮 przyczyn膮 kl臋ski powstania by艂o zacofanie ch艂opa spowodowane wieloletnim ich uciemi臋偶eniem i wyzyskiem, co doprowadzi艂o do zatracenia wszelkich zasad moralnych i etycznych. Najlepszym przyk艂adem takiego zachowania jest przedstawiona w jednym z pierwszych opowiada艅 呕eromskiego historia wyn臋dznia艂ego partyzanta Szymona Winrycha. 鈥濺ozdziobi膮 nas kruki, wrony鈥 to analiza przyczyn kl臋ski poniesionej przed laty.
Obraz Szymona Winrycha znacznie odbiega od przyj臋tych schemat贸w, 贸w 偶o艂nierz to wyn臋dznia艂y g艂odny i zm臋czony cz艂owiek. Cho膰 jest on zapalonym patriot膮 i 偶ywo odczuwa nieszcz臋艣cie narodu to ma poczucie zbli偶aj膮cej si臋 tragicznej kl臋ski powstania. Do ko艅ca jednak nawet wbrew zdrowemu rozs膮dkowi b臋dzie sumiennie czyni艂 sw膮 powinno艣膰. Nie dane mu jest jednak umrze膰 na polu bitwy. Zostaje podst臋pnie napadni臋ty przez moskali i bestialsko zamordowany. W krytycznym momencie wol臋 Winrycha parali偶uje strach. Umiera on ju偶 nie jako bohater, lecz jako biedna istota budz膮ca lito艣膰 czytelnika. Mimo to posta膰 powsta艅ca jest przyk艂adem wielkiej odwagi i determinacji, kt贸ra znaczy wi臋cej ni偶 jakakolwiek bohaterska postawa. 呕eromski ukazuje ch艂opa pozbawionego jakichkolwiek zasad, kt贸ry z okrutn膮 bezwzgl臋dno艣ci膮 zwierz臋cia walcz膮cego o byt 艣ci膮ga z cia艂a powsta艅ca n臋dzna sukman臋, podarte buty i zab艂ocone onuce. Obdziera martwego konia ze sk贸ry i pr贸buje, zabi膰 drugiego, lecz tak jak wrona boi si臋 ruszy膰 jeszcze 偶ywe zwierz臋. Co wi臋cej robi to wszystko jednocze艣nie dzi臋kuj膮c Bogu za jego mi艂osierdzie. Autor przedstawia tu paradoksaln膮 sytuacj臋 ch艂opa wyzutego z wszelkich zasad religijnych, kt贸ry mimo to dzi臋kuje Bogu za jego 艂ask臋. Ch艂op ten jednak jest katem i ofiar膮 w jednej osobie. Nie jest szakalem, lecz ofiar膮 wiek贸w a spychaj膮c cia艂o bohatera do do艂u dokonuje symbolicznego aktu; aktu odwetu 鈥瀦a tylowieczne niewolnictwo, za szerzenie ciemnoty, za wyzysk, za ha艅b臋, za cierpienie ludu鈥︹ Metaforyczne znaczenie ma r贸wnie偶 obraz stada wron, kt贸re swym zachowaniem przypominaj膮 jak偶e znienawidzone przez 呕eromskiego poczynania 贸wczesnego polskiego obozu ugodowego. Jednym s艂owem m贸wi膮c g艂贸wn膮 przyczyna kl臋ski by艂o za艂amanie ducha walki w narodzie.
Wizja powsta艅cza 呕eromskiego znajduje swe odzwierciedlenie r贸wnie偶 w malarstwie. Dobrym przyk艂adem na potwierdzenie tej teorii jest dzie艂o Artura Grottgera pt. 鈥濲u偶 tylko n臋dza鈥. Obraz przedstawia widmo kl臋ski powstania styczniowego. Jest to najprawdopodobniej wn臋trze mieszkania z okresu postyczniowej Warszawy. Na pierwszym planie wida膰 ludzi konaj膮cych z g艂odu, zm臋czenia lub odniesionych w walce ran. Dalej w g艂臋bi planu znajduje si臋 na wp贸艂 siedz膮ca kobieta najprawdopodobniej matka przygl膮daj膮cych si臋 jej dzieci. Wydawa艂oby si臋, i偶 kobieta ta p艂acze, lecz nie mo偶na tego dok艂adnie okre艣li膰. Dok艂adnie wida膰 jednak, 偶e ludzie ci znajduj膮 si臋 w skrajnej n臋dzy. Szokuj膮ca mo偶e wydawa膰 si臋 niewyra藕na posta膰 znajduj膮ca si臋 w prawej cz臋艣ci obrazu. Nie przypomina ona istoty 偶ywej, lecz co艣 znacznie wykraczaj膮cego po za 艣wiat rzeczywisty. Trudno, wi臋c dok艂adnie zinterpretowa膰 zamierzenia autora. Bior膮c jednak pod uwag臋 okoliczno艣ci mo偶na przypuszcza膰, i偶 posta膰 ta to widmo 艣mierci. Rozwijaj膮c interpretacj臋 mo偶e to by膰 sama 艣mier膰 lub, co bardziej prawdopodobne widmo kl臋ski powstania styczniowego. Mimo i偶 Grottger 偶y艂 i tworzy艂 w latach, gdy o 呕eromskim jako pisarzu nikt nie s艂ysza艂, to ostatnia posta膰 z dzie艂a Grottgera ukazuje dziwny zwi膮zek pomi臋dzy obrazem a opowiadaniem 呕eromskiego. Ot贸偶 w g艂臋bi pomieszczenia wyra藕nie wida膰 sylwetk臋 biednego odzianego w 艂achmany ziemianina, kt贸ry jakby oczekiwa艂 艣mierci os贸b przedstawionych na pierwszym planie i w b艂agalnym ge艣cie sk艂ada艂 r臋ce do Boga鈥o偶na tylko przypuszcza膰, i偶 呕eromski m贸g艂 czerpa膰 inspiracj臋 z obrazu Grottgera. Nale偶y jednak pami臋ta膰, 偶e 鈥濲u偶 tylko n臋dza鈥 to wizja wydarze艅 postyczniowych.
Doskona艂膮 zdolno艣ci膮 do niedom贸wie艅 i metaforycznych obraz贸w wykaza艂a si臋 Eliza Orzeszkowa, kt贸ra w ten spos贸b potrafi艂a przekaza膰 najwa偶niejsze tre艣ci dotycz膮ce wydarze艅 roku 1863 omijaj膮c tym samym ostr膮 cenzur臋. Autorka w swych powie艣ciach zwraca najwi臋ksz膮 uwag臋 na pami臋膰 o powsta艅cach. Sam zryw jest przez ni膮 ostro krytykowany. 艢mia艂o mo偶na powiedzie膰, 偶e Orzeszkowa pisa艂a g艂贸wnie ku czci bohater贸w. Powie艣膰 鈥濶ad Niemnem鈥 to pe艂ne nauki i zasad przes艂anie do narodu. Spo艂ecze艅stwo w utworze jest podzielone pod wzgl臋dem wp艂ywu na ich 偶ycie wydarze艅 styczniowych. Wed艂ug Orzeszkowej najwa偶niejszym kryterium oceny warto艣ci cz艂owieka w powie艣ci jest jego stosunek do powstania. I tak dokonuje si臋 podzia艂 na patriot贸w i ludzi pozbawionych narodowych uczu膰. W utworze najwa偶niejsza rol臋 odgrywa symbolika dw贸ch mogi艂. Symbolem bohaterstwa i solidarno艣ci jest zbiorowa mogi艂a powsta艅cza w Korczy艅skim lesie. W tej mogile spoczywa jeden z trzech braci Korczy艅skich – Andrzej oraz Jerzy Bohatyrowicz, brat Anzelma. Pami臋膰 o poleg艂ym m臋偶u zachowuje pani Andrzejowa, traktuje go jako narodowego bohatera. Mimo to ich syn Zygmunt wyr贸s艂 na kosmopolit臋, dla kt贸rego ca艂kiem obce s膮 sprawy w艂asnego narodu. Jest oderwanym od 偶ycia egoist膮, kt贸ry powstanie okre艣la mianem „romantycznych mrzonek”.
Pami臋膰 o powsta艅cach jest wci膮偶 偶ywa w za艣cianku Bohatyrowicz贸w. Anzelm i syn Jerzego – Janek odwiedzaj膮 czasem mogi艂臋. Tu w艂a艣nie pewnego razu Janek opowiada Justynie, jak Ostatni raz w 偶yciu – w tym w艂a艣nie miejscu – widzia艂 swego ojca odchodz膮cego do boju. W miesi膮c p贸藕niej ranny Anzelm, wracaj膮cy prosto z pola bitwy, przyni贸s艂 tragiczn膮 wiadomo艣膰 o 艣mierci Andrzeja Korczy艅skiego i Jerzego Bohatyrowicza. Tak, wi臋c bohaterami pozytywnymi w powie艣ci s膮 tylko uczestnicy powstania styczniowego oraz ci, kt贸rzy zachowuj膮 wdzi臋czn膮 pami臋膰 o bohaterach narodowych i ich wielkim czynie. Rok 1863 jest centralnym punktem w biografii g艂贸wnych bohater贸w. Dla braci Korczy艅skich, wychowanych przez ojca, by艂ego legionist臋, w tradycjach demokracji i walki o wolno艣膰, powstanie by艂o uciele艣nieniem marze艅 o odzyskaniu niepodleg艂o艣ci. Niestety, marzenia rozwia艂y si臋 bardzo szybko. Andrzej zgin膮艂, a Benedykt walcz膮c z represjami rz膮du carskiego z trudem utrzymywa艂 rodzinn膮 ziemi臋. W okresie przygotowa艅 do powstania demokratyzuj膮 si臋 stosunki pomi臋dzy dworem a za艣ciankiem. Na tym tle rozwija si臋 m艂odzie艅cza mi艂o艣膰 Anzelma i Marty. Powie艣膰 mia艂a si臋 ukaza膰 w 25 rocznic臋 powstania, tote偶 wok贸艂 niego skupia autorka problematyk臋 utworu. W膮tek Mogi艂y jest jednym z najwa偶niejszych w powie艣ci, staje si臋 p艂aszczyzn膮 porozumienia pomi臋dzy Korczy艅skimi a Bohatyrowiczami. Powstanie pisarka otacza najwi臋ksz膮 czci膮, uwa偶a je za wyraz najszlachetniejszych cech i d膮偶e艅 polskiego narodu. Kl臋ska powstania wcale nie jest dowodem b艂臋dno艣ci idei walki narodowowyzwole艅czej, nie usprawiedliwia ani wygodnictwa ani ugodowo艣ci. Idee wolno艣ci i r贸wno艣ci pozostaj膮 nadal aktualne, rzecznikiem pogl膮d贸w autorki jest za艣 Witold, kt贸ry 艂膮czy patriotyzm (kult Mogi艂y) ze zrozumieniem konieczno艣ci rzetelnej pracy i demokratyzmem.
Podobne tre艣ci przekazuje jedna z ostatnich noweli Orzeszkowej. 鈥濭loria Victis鈥 to historia grupy powsta艅c贸w pochowanych w zbiorowej mogile. Narratorem utworu jest sama przyroda, kt贸ra zarazem jest jedynym 艣wiadkiem wydarze艅 styczniowych. Drzewa opowiadaj膮 wiatrowi smutn膮 histori臋 rozbitego w okolicach Kobrynia oddzia艂u powsta艅czego. Dzi臋ki poszczeg贸lnym epizodom relacje te sk艂adaj膮 si臋 w jedn膮 logiczn膮 opowie艣膰. Dowiadujemy si臋 r贸wnie偶, i偶 we wsp贸lnej mogile spoczywaj膮 Mary艣 Tar艂owski i jego przyjaciel, Jagmin, kt贸ry 艣piesz膮c mu z pomoc膮 sam poleg艂 w walce. Siostra Mariana, Anielka stawia krzy偶 na grobie brata, lecz szybko o nim zapomina. I tylko wiatr us艂yszawszy smutn膮 histori臋 niesie w przestrze艅 i w ludzkie serca bohaterski okrzyk Gloria Victis.
Autorka celowo stosuje w tytule zaprzeczenie 艂aci艅skich s艂贸w Juliusza Cezara 鈥濾ae Victis鈥, czyli biada zwyci臋偶onym. Sk艂ada tym samym ho艂d zas艂u偶onym w walce. Wyra偶a te偶, 偶e poniesione ofiary nie by艂y daremne a przysz艂o艣膰 doceni ich wielko艣膰. Chwa艂a zwyci臋偶onym, bo ich bohaterska 艣mier膰 za ojczyzn臋 stanie si臋 藕r贸d艂em nowej si艂y dla przysz艂ych pokole艅.
W tw贸rczo艣ci Grottgera nie zabrak艂o r贸wnie偶 romantycznej wizji walki. Jednym z najs艂ynniejszych dzie艂 malarza jest powsta艂y w roku 1866 obraz 鈥濸o偶egnanie powsta艅ca鈥. Motywem obrazu a zarazem inspiracj膮 dla autora jest rozstanie 偶o艂nierza id膮cego do walki z ukochan膮. Kobieta na obrazie to pe艂na nadziei, ale r贸wnie偶 obaw m艂oda osoba. Wida膰, 偶e jest to ich ostatnie po偶egnanie tu偶 przed d艂ug膮 roz艂膮k膮. W symbolicznym ge艣cie przypina mu jeszcze co艣 do czapki w nadziei, 偶e wr贸ci ca艂y i zdr贸w. Przedstawiony na obrazie m艂ody m臋偶czyzna to powstaniec id膮cy walczy膰 o wolno艣膰 narodu. K艂ania si臋 przed ukochan膮 i jeszcze raz dumnie pe艂en wiary w sukces spogl膮da na umi艂owana twarz kobiety.
Obraz Grottgera sta艂 si臋 niezwykle popularny w kulturze polskiej, jako motyw towarzysz膮cy romantycznemu wyobra偶eniu wojny.
Nieco inaczej prezentuje si臋 kolejne dzie艂o tego autora b臋d膮ce jakby odpowiedzi膮 i kontynuacj膮 prezentowanego wcze艣niej portretu. 鈥濸owitanie powsta艅ca鈥 to smutna wizja 偶o艂nierza powracaj膮cego do domu po poniesionej kl臋sce. Dokonuj膮c wnikliwej analizy mo偶na rzec, i偶 nie jest ju偶 to ta sama dumna osoba, co wcze艣niej. Ranny i okaleczony przynosi z艂e wie艣ci. Powstanie upad艂o. Tu偶 przy nodze powsta艅ca wida膰 kul臋, kt贸ra wskazuje na to, i偶 nie mo偶e on si臋 normalnie porusza膰, a zwi膮zany r臋kaw kurtki sugeruje, 偶e straci艂 on r臋k臋 w walce. Witaj膮ca kobieta jest przej臋ta widokiem poranionego kochanka. Odwraca g艂ow臋 wskazuj膮c tym samym w艂asne odczucia. Ciekawo艣膰 wzbudza jednak kontrast obrazu. Ot贸偶 na pierwszy rzut oka wida膰, i偶 posta膰 kobiety bardzo mocno zarysowuje si臋 na tle ca艂ego obrazu. Nie jest to moim zdaniem przypadkowy dob贸r kolor贸w, a co wi臋cej celowe ich zastosowanie. Autor ukazuje tym samym posta膰 kobiety niewinnej i czystej, kt贸ra z nadziej膮 oczekiwa艂a na szcz臋艣liwy powr贸t ukochanego m臋偶czyzny. Biel bardzo wyra藕nie wskazuje jej wierno艣膰 i oddanie umi艂owanej osobie. Dok艂adnie interpretuj膮c, posta膰 kobiety mo偶e ukazywa膰 postaw臋, kt贸rej zabrak艂o powsta艅com i tym samym przyczyn臋 kl臋ski styczniowej.
呕ycie Adama Asnyka mocno odzwierciedla si臋 w jego tw贸rczo艣ci. Jego poezja stanowi znamienny wyraz 艣wiadomo艣ci pokolenia, z jednej strony wychowanego na literaturze romantycznej, dominuj膮cej po upadku powstania listopadowego, z drugiej prze偶ywaj膮cego z autopsji kl臋sk臋 powstania styczniowego. Tragiczne prze偶ycie pokoleniowe, jakim by艂 upadek powstania znalaz艂o swe odzwierciedlenie we wczesnych utworach poety. Wiersze tego okresu cechowa艂 g艂臋boki pesymizm oraz krytycyzm wobec przesz艂o艣ci. W symbolicznym poemacie „Sen grob贸w” Asnyk dokona艂 politycznego rozrachunku z postawami wobec powstania. Poeta, podobnie jak inni pozytywi艣ci, uwa偶a艂, 偶e wykrwawionemu narodowi potrzebna jest si艂a, kt贸ra umo偶liwi mu wytrwanie i przywr贸ci wiar臋 w jego pot臋g臋. W poemacie „Sen grob贸w” ods艂oni艂 tak偶e romantyczne 藕r贸d艂a niemocy i kl臋ski. Tym samym dowi贸d艂, 偶e poezja romantyczna i owe z艂ocone przez poet贸w „sny grob贸w” zdo艂a艂y wychowa膰 pokolenie duchowo rozbite i nie zdolne do czynu. Podsumowuj膮c Asnyk uwa偶a艂, 偶e brakuj膮cemu motywacji do walki narodowi nie pomog膮 wymy艣lne sposoby romantyk贸w, lecz tylko si艂a i solidarno艣膰 s膮 w stanie zapewni膰 mu niepodleg艂o艣膰.
Namalowany w roku 1873 obraz Maksymiliana Gierymskiego przedstawia u艂ana polskiego z okresu wydarze艅 styczniowych. Autor przedstawia wizerunek 偶o艂nierza gotowego do walki. Jest to najprawdopodobniej u艂an dopiero szykuj膮cy si臋 do walki. Mo偶na to dostrzec dokonuj膮c dok艂adnych ogl臋dzin jego ubioru, wida膰, i偶 jest ubrany w niezniszczony mundur i buty. Bior膮c pod uwag臋 podtytu艂 obrazu 鈥濸atrol powsta艅czy鈥 i por贸wnuj膮c go z wizerunkiem, cz艂owiek ten prawdopodobnie pe艂ni膮c wart臋 dostrzeg艂 niebezpiecze艅stwo. Ma zamiar ostrzec swych wsp贸艂towarzyszy, co mo偶e sygnalizowa膰 bieg konia. Nie wiadomo jednak dok艂adnie czy poprzez odwr贸cenie g艂owy autor nie zasygnalizowa艂, i偶 powstaniec ten zwraca si臋 do w艂asnego oddzia艂u. Wizja powstania na tym obrazie zaznaczona jest poprzez ukazanie si艂y i wielko艣ci 偶o艂nierza polskiego.

Powstanie styczniowe znalaz艂o du偶y odd藕wi臋k w pracach pozytywistycznych poet贸w i malarzy. By艂o ono obiektem analiz i rozwa偶a艅. Refleksje na temat kl臋ski styczniowej na dobre zadomowi艂y si臋 w sercach i umys艂ach 贸wczesnych tw贸rc贸w. Zaskakuj膮ce jest to jak wiele prawdy wydobyto z oceny kl臋ski styczniowej. Prawdy, kt贸ra mia艂a uczy膰 i dawa膰 nadziej臋. Poniewa偶 wyci膮gniecie wniosk贸w z upadku by艂o najlepsza nauk膮 i jednocze艣nie nadziej膮 na odzyskanie niepodleg艂o艣ci. W tak wa偶nym okresie autorzy nie zapomnieli o tym by nie da膰 zniszczy膰 ducha narodowego Polak贸w oraz poczucia warto艣ci w艂asnej i w艂asnej ojczyzny. Orzeszkowa pisz膮c takie utwory jak Nad Niemnem czy Gloria Victis da艂a do zrozumienia, 偶e szacunek i porozumienie to podstawa budowania nowego narodu. Brak takich zachowa艅 to brak pracy u podstaw. Bez takich zasad nie ma mowy o budowaniu czegokolwiek. Pozytywistyczna wizja powstania styczniowego to obraz idei warto艣ci, kt贸rych zabrak艂o wsp贸艂czesnemu ludowi by wreszcie skutecznie odnie艣膰 zwyci臋stwo.

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x