Wypracowania, konspekty, streszczenia i pomoc szkolna. Edukacyjna – szkolna baza wiedzy

Najwi臋ksza baza wypracowa艅, konspekt贸w, streszcze艅 i pomocy szkolnych w Polsce. Ponad 100 tysi臋cy materia艂贸w dla szko艂y podstawowej, 艣redniej oraz z zakresu studi贸w.

Romantyzm jako pr膮d umys艂owy i literacki rozwija艂 si臋 w Europie od czas贸w Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789-1799) do ko艅ca lat czterdziestych XIX wieku, a w wielu literaturach narodowych nieco d艂u偶ej.

Fundamentalnym sk艂adnikiem romantycznego my艣lenia o 艣wiecie i cz艂owieku by艂o zaufanie do pozarozumowych 藕r贸de艂 poznania, takich jak wiara, uczucie, intuicja, moce wewn臋trzne. Postawa taka wynika艂a zar贸wno z chrze艣cija艅skiej religijno艣ci, jak i swobodnych inspiracjach r贸偶nych filozofii (np. panteizmu), czy te偶 tzw. nauk tajemnych, okultyzmu, magii, doktryn teozoficznych.

Funkcjonuj膮cy w o艣wieceniu podzia艂 na przyrod臋 偶yw膮 i martw膮, zosta艂 zast膮piony inn膮 opozycj膮: 艣wiata widzialnego i niewidzialnego,
materii i ducha. Wytworzy艂y si臋 postawy nacechowane heroizmem i aktywizmem, buntem w imi臋 idei, skrajnymi postawami religijnymi i egotycznymi lub tragizmem, wynikaj膮cymi ze starcia dwu racji: spo艂eczno-normatywnej i indywidualno-progresywnej:

Werteryzm (wra偶liwo艣膰, nieszcz臋艣cie) – model postawy bohatera literackiego utrwalony w literaturze ko艅ca XVIII wieku i pierwszej
膰wierci XIX wieku za spraw膮 鈥淐ierpie艅 m艂odego Wertera鈥 J. W. Goethego. Cechowa艂a go: wybuja艂a uczuciowo艣膰, widzenie 艣wiata przez pryzmat marze艅 i poezji, niezgoda na konwencje obyczajowe i normy moralne, kt贸rej towarzyszy pesymistyczne poczucie bezcelowo艣ci 偶ycia, wyra偶a si臋 w tzw. weltschmerz, kulminuj膮cym si臋 najcz臋艣ciej w ge艣cie samob贸jczym. Utw贸r Goethego oddzia艂ywa艂 na ukszta艂towanie si臋 swoistego stylu 偶ycia, a nawet na mod臋 (偶贸艂te spodnie, pantofle, niebieski frak – str贸j Wertera).

Byronizm (bunt, tajemniczo艣膰) – zesp贸艂 tendencji literackich, ideowych, obyczajowych ukszta艂towanych za spraw膮 tw贸rczo艣ci i biografii
reprezentanta angielskiego romantyzmu J. G. Byrona. Otoczony aur膮 skandalu, legend膮 niezwyk艂o艣ci i tajemniczo艣ci lord stworzy艂 w swoich dzie艂ach podobny typ bohatera: jednostki o nieprzeci臋tnej indywidualno艣ci, nieszcz臋艣liwej, sk艂贸conej z otoczeniem i samotnie walcz膮cej o prawa dla innych.

Wallenrodyzm (spisek, walka nieetyczna) – postawa cz艂owieka, kt贸ry po艣wi臋caj膮c swe 偶ycie s艂usznej walce z wrogiem ojczyzny ucieka
si臋 w swym dzia艂aniu do metod podst臋pu i zdrady, sk膮din膮d moralnie nagannych. Wzorem takiej postawy by艂 tytu艂owy bohater Mickiewiczowskiego 鈥淜onrada Wallenroda鈥.

Mi艂o艣膰

To wielki romantyczny temat zapocz膮tkowany przez utw贸r 鈥淐ierpienia m艂odego Wertera鈥, kt贸rego bohater: wra偶liwy, nieszcz臋艣liwy, zakochany, wreszcie samob贸jca sta艂 si臋 wzorem dla wi臋kszo艣ci kochank贸w i poet贸w.

– m艂odzi kochaj膮 si臋, ale konwenanse i uk艂ady spo艂eczne uniemo偶liwiaj膮 zwi膮zek: 鈥淒ziady鈥 cz. IV, 鈥淧an Tadeusz鈥
– opis uczucia zakochanego: 鈥淣a Alpach…鈥, 鈥淩oz艂膮czenie鈥
– motyw mi艂o艣ci odrzuconej: 鈥淜ordian鈥, 鈥淣a Alpach w Splgen鈥
– mi艂o艣膰 spe艂niona, ale zerwana: 鈥淜onrad Wallenrod鈥
– mi艂o艣膰 zwi膮zana ze zbrodni膮: 鈥淕iaur鈥, 鈥淏alladyna鈥
– mi艂o艣膰 szcz臋艣liwa, zako艅czona 艣lubem: 鈥淧an Tadeusz鈥, 鈥溑歭uby panie艅skie鈥

Ojczyzna

Temat prezentowany przez najwybitniejsze polskie utwory tej doby:

– 鈥淒ziady鈥 cz. III, 鈥淧an Tadeusz鈥, 鈥淩eduta Ordona鈥, 鈥淜onrad Wallenrod鈥.
– t臋sknota wygna艅c贸w: 鈥淓pilog鈥 鈥淧ana Tadeusza鈥, 鈥淗ymn鈥, 鈥淒o kraju tego…鈥
– mesjanizm metafizyczny – 鈥淧olska Chrystusem narod贸w鈥
– mesjanizm historyczny – 鈥淧olska Winkelriedem narod贸w鈥
– oceny spo艂ecze艅stwa polskiego – 鈥淒ziady鈥 cz. II (motyw lawy), 鈥淕r贸b Agamemnona鈥 (motyw duszy anielskiej w czerepie rubasznym)
– obrazy wielkich zryw贸w narodowowyzwole艅czych: 鈥淧an Tadeusz鈥 (czasy napoleo艅skie); 鈥淒ziady鈥 i 鈥淜ordian鈥 (powstanie listopadowe)
– losy powsta艅c贸w, spisk贸w, konspirator贸w: 鈥淜onrad Wallenrod鈥, 鈥淜ordian鈥, 鈥淒ziady鈥 cz. III
– obrazy m臋cze艅stwa Polak贸w i despotyzmu wroga: 鈥淒ziady鈥 cz. III, 鈥淜ordian鈥, 鈥淔ortepian Szopena鈥, 鈥淔antazy

Poezja
– jako moc kreacyjna: 鈥淲ielka Improwizacja鈥
– jako si艂a zdolna 鈥渮wyk艂ych zjadaczy chleba w anio艂贸w przerobi膰鈥: 鈥淭estament m贸j鈥
– jako urna pami臋ci narodowej: 鈥淜ordian鈥
– jako arka przymierza pomi臋dzy pokoleniami: 鈥淜onrad Wallenrod鈥
– jako przekle艅stwo i b艂ogos艂awie艅stwo: 鈥淣ie-boska komedia鈥
– jako moc tyrtejska: 鈥淜onrad Wallenrod鈥

Koncepcje historiozoficzne:
– mesjanizm narodowy metafizyczny i historyczny
– towianizm jako ci膮g艂a reinkarnacja
– filozofia genezyjska 鈥渃ierpienia ofiar膮 na drodze post臋pu鈥
– prowidencjalizm – historia to dzie艂o wyrok贸w boskich

Historia: 鈥淜onrad Wallenrod鈥, 鈥淕ra偶yna鈥, 鈥淕r贸b Agamemnona鈥, powie艣ci Kraszewskiego, 鈥淧an Tadeusz鈥

Ludowo艣膰 鈥淏allady i romanse鈥, 鈥淒ziady鈥 cz. II i IV, 鈥淏alladyna鈥, 鈥淧romethidion鈥

Orientalizm: t艂umaczenia Byrona, 鈥淪onety krymskie鈥, 鈥淏eniowski鈥, 鈥淕r贸b Agamemnona鈥, 鈥淚rydion鈥

Natura: 鈥淏allady i romanse鈥, 鈥淧an Tadeusz鈥, 鈥淗ymn鈥, 鈥淪onety krymskie鈥

Szekspiryzm: 鈥淜ordian鈥, 鈥淏alladyna鈥, motto 鈥淩omantyczno艣ci鈥, 鈥溑籩glarz鈥

ADAM MICKIEWICZ

1. 鈥淏allady i romanse鈥

Romantyczna wizja Mickiewicza pe艂na niezwyk艂o艣ci, ludowej magii. Manifestem cyklu jest 鈥淩omantyczno艣膰鈥, kt贸rej tre艣膰 rozpada si臋 na dwie
cz臋艣ci: opowiadanie o prze偶yciach ob艂膮kanej Karusi, (motyw fantastyki ludowej w postaci ducha zmar艂ego Jasia, wiara ludu w zwi膮zek istniej膮cy mi臋dzy 艣wiatem 偶ywych, a 艣wiatem umar艂ych.

Typowy dla romantyzmu jest tak偶e motyw ob艂膮kania Karusi (cz臋sto wprowadzano do utwor贸w postacie ludzi ob艂膮kanych widz膮c w ich prze偶yciach i uczuciach wykraczaj膮cych poza granice normalno艣ci – przejawy 偶ycia duchowego, nie chorob臋), polemik臋 opowiadaj膮cego ze Starcem (narrator prze偶y膰 Karusi wypowiada niew膮tpliwie pogl膮dy Mickiewicza). Mamy tu przeciwstawienie 鈥減rawd 偶ywych鈥 – 鈥減rawdom martwym鈥 oraz rozumu – mi艂o艣ci.

Pierwsze z nich jest w pewnym sensie uzupe艂nieniem przeciwstawienia 鈥溑泈iata rzeczy鈥 i 鈥溑歸iata ducha鈥 z 鈥淥dy do m艂odo艣ci鈥, bo 鈥減rawdy 偶ywe鈥 prowadz膮 ku poznaniu tajemnic 艣wiata duchowego, 鈥減rawdy martwe鈥 za艣 dotycz膮 realnej rzeczywisto艣ci.

Ten w艂a艣nie pogl膮d, wynosz膮cy doznania zwi膮zane ze 艣wiatem ducha nad poznanie naukowe, w powi膮zaniu z ludowymi wierzeniami, stanowi o
romantycznym programie ballady.

Pozosta艂e ballady, mi臋dzy innymi: 鈥溑歸ite藕鈥, 鈥溑歸itezianka鈥, 鈥淩ybka鈥, 鈥淟ilie鈥 charakteryzuje swoisty ludowy pejza偶, kt贸rego 藕r贸d艂em mia艂y by膰 鈥減ie艣ni gminne鈥. Swoisty dystans wobec 艣wiata balladowego, podkre艣lony zosta艂 przez humor (鈥淧ani Twardowska鈥, 鈥淭o lubi臋鈥), jednak bogata r贸偶norodno艣膰 tomiku scala sfera prawd i warto艣ci moralnych nie ujmowanych w cudzys艂贸w humoru.

2. Okres wile艅sko-kowie艅ski

a). 鈥淥da do m艂odo艣ci鈥.

Utw贸r uznany za szczytowe osi膮gni臋cie poezji filomackiej. Entuzjastyczna pochwa艂a m艂odo艣ci jako boskiej si艂y, kt贸ra
stworzy 鈥溑泈iat ducha鈥.

Wiersz 艂膮czy elementy o艣wieceniowe: gatunek literacki, spos贸b obrazowania (motywy mitologiczne, personifikacja gwa艂tu i s艂abo艣ci, alegorie), idee (wiar臋 w post臋p, podporz膮dkowanie jednostki zbiorowo艣ci, rewolucyjny jakobinizm) z romantycznymi: temat utworu (pochwa艂a m艂odo艣ci); podmiot liryczny (鈥渏a鈥 uto偶samiane ze zbiorowo艣ci膮); idee (przeciwstawienie 鈥渕艂odych鈥 – 鈥渟tarym鈥, ub贸stwienie m艂odo艣ci, ukazanej nie jako kategoria biologiczna czy socjologiczna, ale jako si艂a kreacyjna o boskiej pot臋dze; wy偶szo艣膰 鈥溑泈iata ducha鈥 nad 鈥溑泈iatem rzeczy鈥, odrzucenie racjonalizmu).

b). 鈥淒ziady鈥

Powsta艂a w Kownie w latach 1820-1821, og艂oszona w tomie 2. 鈥淧oezji鈥 II cz臋艣膰 鈥淒ziad贸w鈥 kontynuowa艂a dwojako intencje tomiku ballad.
Podejmowa艂a polemik臋 poznawcz膮 zainspirowan膮 w 鈥淩omantyczno艣ci鈥 (motto z Hamleta: 鈥淪膮 dziwy w niebie i na ziemi, o kt贸rych ani 艣ni艂o si臋 waszym filozofom鈥) i rozwija艂a moraln膮 problematyk臋 rozbudowan膮 i uwyra藕nion膮 poprzez form臋 ci膮gu uroczystych sentencji. Cz臋艣膰 ta wprowadzi艂a r贸wnie偶 swoiste novum – wskaza艂a na wsp贸lnot臋 偶ywych i umar艂ych, z艂膮czonych starodawnym, jak sugeruje autor, obrz臋dem, w czasie kt贸rego 偶ywi spiesz膮 z pomoc膮 umar艂ym, a ci z kolei udzielaj膮 偶ywym przestr贸g i nauk moralnych, wysnutych z w艂asnego losu na tym i tamtym 艣wiecie. Powo艂ana do istnienia moc膮 magicznego obrz臋du nadzmys艂owa rzeczywisto艣膰 鈥淒ziad贸w鈥 podporz膮dkowana jest prawom moralnym obowi膮zuj膮cym cz艂owieka zar贸wno jako reprezentanta gatunku, jak i jako cz艂onka spo艂eczno艣ci. St膮d pojawiaj膮 si臋 dusze dzieci, kt贸re nie zazna艂y w 偶yciu goryczy, nie mog膮 wi臋c by膰 zbawione, bo nie dope艂ni艂y pe艂ni cz艂owiecze艅stwa, kt贸rego niezb臋dnym elementem jest cierpienie. Zjawi si臋 鈥減ierzchliwa鈥 Zosia, ukarana za to, 偶e nie potrafi艂a kocha膰, ale na koniec przyb臋dzie Widmo z艂ego pana, okrutnika winnego m膮k i 艣mierci poddanych.

Scena ostatnia, dodana po napisaniu cz. IV i przez autora nazwana 鈥減rzej艣ciem鈥, ukazuje pojawienie si臋 milcz膮cego widma po艂膮czonego
tajemnicz膮 wi臋zi膮 z uczestnicz膮c膮 w obrz臋dzie pasterk膮. Widmo nie jest aktywnym uczestnikiem ceremonia艂u, nie prosi o pomoc, ani nie udziela przestr贸g. By膰 mo偶e ono i Upi贸r, bohater wiersza poprzedzaj膮cego cz臋艣膰 II, to ta sama posta膰, o kt贸rej kr膮偶y wie艣膰, 偶e 鈥減odobno zabi艂 sam siebie鈥. Mo偶na zatem przypuszcza膰, 偶e jego histori臋 opowiada Gustaw w IV cz臋艣ci 鈥淒ziad贸w鈥.

IV cz臋艣膰 鈥淒ziad贸w鈥, powsta艂a pomi臋dzy rokiem 1821 a 1822, opublikowana zosta艂a r贸wnie偶 w 2. tomie 鈥淧oezji鈥 Mickiewicza. Jest to
w艂a艣ciwie opowie艣膰 Gustawa o niebie i piekle mi艂o艣ci, a zarazem jakby porwana i pe艂na luk biografia romantycznego m艂odzie艅ca. W biografii tej wyeksponowana zosta艂a romantyczna edukacja, rola 鈥渒si膮偶ek zb贸jeckich鈥 (鈥淣owa Heloiza鈥, 鈥淐ierpienia m艂odego Wertera鈥), formuj膮cych duchow膮 osobowo艣膰 bohatera – romantycznego indywidualisty.

Kulminacyjnym momentem opowie艣ci jest opis mi艂o艣ci do kochanki, uwznio艣lonej i u艣wi臋conej, okre艣lanej mianem 鈥渘adludzkiej dziewicy鈥, istoty boskiej. Mi艂o艣膰 taka, 艂膮cz膮ca bli藕niacze dusze, ma zdaniem Gustawa sankcj臋 wy偶szych przeznacze艅 i niemo偶liwe jest jej zniszczenie. Jednak wi臋zy zosta艂y zerwane – ukochan膮 po艣lubi艂 kto艣 utytu艂owany i bogaty. Od tego momentu zaczyna si臋 Gustawa 鈥済odzina rozpaczy鈥, pe艂na udr臋ki, zazdro艣ci egzaltacji uczu膰 przechodz膮cych od uwielbienia po oskar偶enie.

Udr臋czony zwraca si臋 o pomoc do ksi臋dza (z powo艂ania i zawodu jest znawc膮 spraw ludzkiego sumienia; by艂 nauczycielem Gustawa i wpoi艂
mu wiar臋 w idea艂y). Ich dialog nale偶y do najdramatyczniejszych w polskiej literaturze dramatycznej. Ksi膮dz – racjonalista pe艂en wiary w rozumny porz膮dek 艣wiata i spo艂ecze艅stwa, potrafi膮cy pogodzi膰 to przekonanie z zasadami religii, traktuje go jako szale艅ca. Gustaw przebija si臋 sztyletem, ale pozostaje 偶ywy. Ksi膮dz ociera si臋 o sfer臋 niesamowito艣ci i wobec tych zjawisk jest bezsilny. Jego postawa zostaje skompromitowana.

Gustaw na koniec, niczym duchy z 鈥淒ziad贸w鈥 cz. II, wyg艂asza maksym臋:
鈥淏o s艂uchajcie i zwa偶cie u siebie,/ 呕e wed艂ug bo偶ego rozkazu:/ Kto za 偶ycia cho膰 raz by艂 w niebie,/ Ten po 艣mierci nie trafi od razu.鈥 i z wybiciem godziny dwunastej – znika. Okazuje si臋 wi臋c, 偶e by艂 Upiorem.

鈥淒ziady鈥 cz. III jest arcydzie艂em dramatu narodowego. Napisa艂 j膮 Mickiewicz w ci膮gu wiosny roku 1832 roku w Dre藕nie (st膮d okre艣lenie 鈥淒ziady drezde艅skie鈥).

Od wydarze艅 wile艅skich, b臋d膮cych przedmiotem utworu, up艂yn臋艂o prawie dziewi臋膰 lat: Mickiewicza i innych filomat贸w aresztowano w pa藕dzierniku 1823 roku, proces trwa艂 prawie rok. Nast臋pne pi臋ciolecie sp臋dzi艂 poeta na zes艂aniu w Rosji, sk膮d, dzi臋ki staraniom przyjaznych mu Rosjan zdo艂a艂 wyjecha膰 w ko艅cu 1829 roku. Lata do wybuchu powstania listopadowego zesz艂y mu na podr贸偶ach po Europie zachodniej, rok 1831 sp臋dzi艂 w Wielkopolsce, sk膮d wr贸ci艂 do Drezna.

鈥淒ziady cz臋艣膰 III鈥 prezentuj膮 dramat romantyczny i cechuj膮 go:

a). Brak jedno艣ci:
– czasu (trwa ponad rok, mi臋dzy poszczeg贸lnymi scenami s膮 r贸偶ne, nieraz kilkumiesi臋czne luki czasowe),
– miejsca (Wilno: cela Konrada, cela ksi臋dza Piotra, apartamenty Nowosilcowa, cmentarz pod Wilnem; dworek pod Lwowem; Warszawa; Petersburg),
– akcji (ka偶da scena ma odr臋bn膮 tematyk臋 i w艂asn膮 dramaturgi臋);

b). Wieloprzestrzenno艣膰:
– realistyczna (wiele autentycznych szczeg贸艂贸w, np. w opisie celi Konrada) obok
– symbolicznej (cmentarz jako magiczna przestrze艅 obrz臋du, cela Konrada jako gr贸b-kolebka). Zbli偶a to tekst do 艣redniowiecznego misterium: 鈥 pozioma

c) organizacja: strona lewa to Z艂o, strona prawa to Dobro, 鈥 pionowa organizacja: Niebo, Ziemia i Piek艂o;

e) Wieloczasowo艣膰:
– czas historyczny (konkretne daty: np. 1 listopada 1823 roku i autentyczne wydarzenia, w kt贸rych uczestnicz膮 postacie historyczne),
– czas mitu religijnego (cykliczny, mierzony 艣wi臋tami: cykl od Dziad贸w do Dziad贸w; Wielkanoc – Widzenie Ksi臋dza Piotra; Bo偶e Narodzenie –

Wielka Improwizacja, powt贸rzenie los贸w Chrystusa)
– czas mitu agrarnego (cykl wegetacji ro艣linnej – bajka 呕egoty; zima, obumieranie – niewola; wiosna, zapowied藕 wolno艣ci – zmartwychwstanie; ziarno – m艂odzie偶;
– utajone 偶ycie posianego ziarna przygotowuj膮cego si臋 do kie艂kowania – wi臋zienie);

Nawi膮zania do Biblii w my艣li moralno-religijnej i filozoficznej, wzorach osobowych, w膮tkach i motywach fabularnych, symbolice, stylu: 鈥 symbol krzy偶a (Wasilewski), zestawienie Podniesienia w czasie mszy z wyjazdem wi臋藕ni贸w na zes艂anie (to偶samo艣膰 znacze艅), dzieje Polski jako powt贸rzenie biografii Chrystusa, studenci jako niewini膮tka, car jako Herod, Konrad jako Samson, Petersburg jako wie偶a Babel i Babilon,
zapowied藕 powodzi (鈥淥leszkiewicz鈥), na艣ladowanie stylu Ewangelii i Apokalipsy 艣w. Jana w Widzeniu ksi臋dza Piotra.

Kompozycja: otwarta, lu藕na, zacieraj膮ca zwi膮zki przyczynowo-skutkowe pomi臋dzy poszczeg贸lnymi cz臋艣ciami, w kt贸rej poszczeg贸lne sceny ukazuj膮 jaki艣 nowy aspekt 艣wiata; po艂膮czenie element贸w cechuj膮cych r贸偶ne rodzaje literackie:
– dramatu (鈥淧an Senator鈥),
– epiki (鈥淯st臋p鈥)
– liryki (鈥淲ielka Improwizacja鈥);
– operowo艣膰 (partie 艣piewane);
– stylistyka misterium (usytuowanie cz艂owieka pomi臋dzy dobrem
– a z艂em, alegoryczno艣膰);

R贸偶norodno艣膰 konwencji i kategorii estetycznych:
鈥 fantastyki z realizmem,
鈥 j臋zyka potocznego (sc. I, VII i VIII) z symbolicznym j臋zykiem mistyki (sc. IV i V),
鈥 tragizmu z komizmem (wisielczy humor wi臋藕ni贸w),
鈥 patosu (Wielka Improwizacja) z grotesk膮 (sceny z diab艂ami) i satyr膮 (sc. VII);

III cz. 鈥淒ziad贸w鈥 jest pr贸b膮 odnalezienia optymistycznego sensu cierpie艅 i kl臋sk Polak贸w. Uniwersalno艣膰 sens贸w i szeroko艣膰 uog贸lnie艅 zawartych w dramacie stwarzaj膮 mo偶liwo艣膰 uaktualnienia utworu w 艣wiadomo艣ci kolejnych pokole艅.

I cz臋艣膰 cyklu nigdy nie ukaza艂a si臋 za 偶ycia autora. Wydano j膮 po jego 艣mierci w 1860 roku w Pary偶u (w wydaniu zbiorowym 鈥淧ism鈥 Mickiewicza). Sk艂adaj膮 si臋 na ni膮 lu藕ne sceny nie daj膮ce jednoznacznej ca艂o艣ci.

c). 鈥淧an Tadeusz鈥

Najwybitniejsze dzie艂o polskiego romantyka powsta艂o w Pary偶u, a praca nad nim trwa艂a przez oko艂o dwa lata i zosta艂a uko艅czona w 1834 roku. Pomys艂 鈥減oematu sielskiego鈥 zrodzi艂 si臋 zapewne w okresie pobytu Mickiewicza w Wielkopolsce, a jego realizacja sz艂a opornie przede wszystkim ze wzgl臋du na atmosfer臋 panuj膮c膮 w Pary偶u i k艂opoty osobiste. O owej atmosferze, od kt贸rej ucieka艂 w 艣wiat 鈥渓at dziecinnych鈥, pisze poeta w Epilogu (鈥淥 tym 偶e duma膰 na paryskim bruku,/ Przynosz膮c z miasta uszy pe艂ne stuku,/ Przekle艅stw i k艂amstwa, niewczesnych zamiar贸w,/ Za p贸藕nych 偶al贸w, pot臋pie艅czych swar贸w鈥). Tu tak偶e wyra偶a najg艂臋bsze swoje marzenie: 鈥淥, gdybym kiedy do偶y艂 tej pociechy,/ 呕eby te ksi臋gi zb艂膮dzi艂y pod strzechy鈥, tworz膮c poemat wyros艂y ze szczerej t臋sknoty za krajem, kt贸ry mu, dawno niewidziany, w pami臋ci 鈥…zawsze zostanie/ 艢wi臋ty i czysty jak pierwsze kochanie鈥.

Miejscem wydarze艅 jest Soplicowo i jego najbli偶sza okolica – ziemie litewskie le偶膮ce nad Niemnem (realna, okre艣lona geograficznie, zamkni臋ta i uporz膮dkowana okre艣lonymi punktami topograficznymi: dw贸r, sad, ogr贸d, karczma, za艣cianek, zamek, las. Swoisty mikrokosmos, centrum 艣wiata).

Czas fabu艂y obejmuje: pi臋膰 dni lata 1811 roku oraz jeden wiecz贸r i nieca艂y dzie艅 roku 1812. Liczne epizody si臋gaj膮 do wieku XVII: najazd szwedzki (ks. VI) i czas贸w Stanis艂awa Augusta (mowa Podkomorzego o modzie, ks. I).

T艂em historycznym wydarze艅 jest epoka napoleo艅ska (sytuacja przed wkroczeniem Napoleona na Litw臋: ks. I; wie艣ci o zbli偶aj膮cych si臋
wojskach: ks. VI; radosny opis wiosny 1812 r.: ks. XI). Go艣膰mi na zar臋czynach Zosi i Tadeusza s膮 legionowi dow贸dcy: Jan Henryk D膮browski, Karol Kniaziewicz, Ludwik Pac, Kazimierz Ma艂achowski (zgranie rytmu historii i rytmu natury).

Fabu艂a utworu toczy si臋 wok贸艂 procesu o maj膮tek (w膮tekg艂贸wny). W chwili, gdy rozpoczyna si臋 akcja konflikt zogniskowa艂 si臋 wok贸艂 zamku.
Historia konfliktu si臋ga roku 1792, kiedy to w czasie wojny polsko-rosyjskiej, zwanej w poemacie 鈥渒o艣ciuszkowsk膮鈥, Rosjanie oblegali zamek magnata Horeszki. W贸wczas to Jacek Soplica, zubo偶a艂y szlachetka, kieruj膮c si臋 ch臋ci膮 osobistej zemsty zabija Stolnika. Targowiczanie znaczn膮 cz臋艣膰 d贸br magnackich nadali jego rodzinie, a reszt臋 rozdzielili mi臋dzy wierzycieli. Nikt w贸wczas nie kwapi艂 si臋 z przyj臋ciem zamku, kt贸rego remont i utrzymanie wymaga艂o znacznych nak艂ad贸w finansowych. Wreszcie romantyczny 鈥淧anicz bogaty, krewny Horeszk贸w daleki鈥, bo 鈥減o k膮dzieli鈥 (po matce), upodoba艂 sobie ruiny. W贸wczas jednak S臋dzia (brat Jacka, zarz膮dzaj膮cy maj膮tkiem), kierowany wrodzonym pieniactwem niespodziewanie r贸wnie gor膮co zapragn膮艂 pozosta膰 jego w艂a艣cicielem. Rozpocz膮艂 si臋 wi臋c m臋cz膮cy proces.

Z w膮tkiem tym nierozerwalnie zwi膮zane s膮: dzieje Jacka Soplicy, kt贸ry konflikt wywo艂a艂. Wraz z rozwojem akcji pojawia si臋 kolejny w膮tek – pogmatwane losy mi艂o艣ci Tadeusza i Zosi przeplataj膮ce si臋 z 鈥減olowaniem鈥 Telimeny na m臋偶a. Watek poboczny stanowi sp贸r o charty.

W utworze mamy do czynienia z bohaterem zbiorowym reprezentuj膮cym jednolity stan spo艂eczny – szlacht臋. Obraz szlachty w dziele jest wszechstronny i wyczerpuj膮cy, poniewa偶 znajdujemy tu przedstawicieli wszystkich 鈥渟zczebli ekonomicznych鈥:
– magnateri臋 (Stolnik Horeszko);
– szlacht臋 艣redni膮, folwarczn膮 (rodzina Soplic贸w);
– szlacht臋 zagrodow膮, za艣cianek Dobrzy艅ski (Matyjasz Dobrzy艅ski, Bartek zwany Prusakiem, Maciej zwany Kropicielem, Bartek zwany Brzytewk膮, Maciej zwany Konewk膮).

W 鈥淧anu Tadeuszu鈥 Mickiewicz dokonuje swoistego s膮du nad dawn膮 Polsk膮. Oskar偶a szlacht臋 o:

– dum臋 i pych臋 (Stolnik po艣wi臋ci艂 szcz臋艣cie c贸rki, bywa艂 bezwzgl臋dny w kaptowaniu zwolennik贸w i odrzucaniu niepotrzebnych ju偶 stronnik贸w; ponad wszystko ceni艂 sobie dum臋 rodow膮 i wp艂ywy. Ginie zamordowany przez Jacka porwanego szalonym gniewem, do kt贸rego go wcze艣niej sprowokowa艂),

– warcholstwo (Jacek nie zna granic swojej fantazji kawalerskiej; Gerwazy prowokuje b贸jk臋 w zamku),

– anarchi臋 (brak autorytetu w艂adzy, rozp臋dzanie sejmik贸w – opis serwisu Wojskiego),

– przedk艂adanie prywaty ponad interes publiczny (Gerwazy niszczy plany Robaka, Jacek zabija Stolnika, gdy ten broni si臋 przed Moskalami, S臋dzia przyjmuje maj膮tek Horeszki z r膮k zaborcy),

– k艂贸tliwo艣膰 (ks. V 鈥淜艂贸tnia鈥, ks. VII 鈥淩ada鈥).

Jednocze艣nie poeta idealizuje obraz przesz艂o艣ci narodowej:

– ekspiacja Jacka (walk膮 z broni膮 w r臋ku, przywdzianiem sukni mnisiej i dzia艂alno艣ci膮 emisariusza odkupi艂 dawne grzechy; dwukrotnie w艂asn膮 piersi膮 os艂ania 鈥渙statniego Horeszk臋鈥 i Gerwazego; umiera w wyniku odniesionych ran szczerze wyznawszy swe winy Gerwazemu i bratu; symbol odrodzenia narodu),

– rezygnacja z zemsty i przebaczenie (postawa umieraj膮cego Stolnika, kt贸ry wybacza Jackowi; reakcja Gerwazego na spowied藕 Jacka), umi艂owanie kraju ojczystego (Tadeusz wys艂awiaj膮cy pi臋kno litewskiej przyrody; udzia艂 Horeszki w wojnie o Konstytucj臋 3 maja; reakcja szlachty na wie艣膰 o Napoleonie; koncert Jankiela; przywi膮zanie do tradycji i obyczaju – Soplicowo centrum polszczyzny; gotowo艣膰 do s艂u偶by ojczy藕nie),

– solidarno艣膰 wobec zagro偶enia bytu narodowego (przekszta艂cenie si臋 zajazdu w bitw臋 z Moskalami),

– m艂ode pokolenie realizuj膮ce idee wolno艣ci i r贸wno艣ci (uw艂aszczenie ch艂op贸w przez Tadeusza i Zosi臋).

W efekcie tych zabieg贸w 鈥淧an Tadeusz鈥 przedstawia obraz szlacheckiego raju, w kt贸rym 偶ycie toczy si臋 w harmonii z natur膮, a historia nie jest si艂膮 niszcz膮c膮. Dominuje mit kraju lat dziecinnych i idealizacja natury. Humor os艂abia tragizm i zmienia gro藕ne wady w 艣miesznostki. Brak w tek艣cie zapowiedzi kl臋ski wyprawy Napoleona na Moskw臋.

Swoiste mitologizowanie Polski szlacheckiej, 艣wiadomo艣膰 odchodzenia w zapomnienie tego wszystkiego, co stanowi艂o istot臋 艣wiata szlacheckiego, podkre艣la przymiotnik 鈥渙statni鈥 (Wo藕ny, Wojski, Stolnik, Gerwazy, Podkomorzy, Hrabia, reprezentanci szlachty za艣ciankowej; zajazd, uczta, serwis, polonez itp.).

Utw贸r jest dzie艂em 艂膮cz膮cym cechy wielu gatunk贸w literackich:
– gaw臋dy szlacheckiej (narrator przyznaje si臋 do niewiedzy, wprowadza nawiasowe uwagi, w kt贸rych chwali lub gani bohater贸w przyjmuj膮c punkt widzenia jednego z nich),

– ba艣ni (przypisywanie przyrodzie cudowno艣ci, np. opis matecznika, ogrodu, astronomii Wojskiego),

– powie艣ci psychologicznej (wszechwiedz膮cy narrator ukazuje psychiczne i spo艂eczno-historyczne czynniki wp艂ywaj膮ce na dzia艂ania bohater贸w),

– poezji lirycznej (narrator zamienia si臋 w podmiot liryczny wyra偶aj膮cy swoje uczucia. Tu: oda),

– parodii romansu (mi艂osne perypetie Tadeusza i Telimeny),

– powie艣ci historycznej (opisy wydarze艅 wojennych),

– poematu heroikomicznego (sceny walki z Moskalami).

艁膮czy tragizm (spowied藕 Jacka Soplicy) z komizmem (rada w za艣cianku, zaloty Hrabiego do Zosi), realizm (opis uczty) z liryzmem (opisy przyrody). Nie mo偶na wi臋c nazwa膰 鈥淧ana Tadeusza鈥 epopej膮 w rozumieniu czysto teoretycznym. Poemat ten sta艂 si臋 ni膮 dzi臋ki temu, 偶e za takow膮 zechcia艂 go uzna膰 nar贸d.

Ukazuje bowiem:
– bohaterskie czyny wybitnych postaci,
– rysuje wielobarwn膮 panoram臋 偶ycia,
– bohaterem zbiorowym uczyniony w nim zosta艂 nar贸d polski,
– prze艂omowy moment w 偶yciu owego narodu: zwa艣niona spo艂eczno艣膰 rodowa jednoczy si臋 przeciwko narodowemu wrogowi, przy czym ch艂opi podniesieni zostaj膮 do godno艣ci cz艂onk贸w narodu,
– znajdujemy w nim spolszczone aluzje do tradycyjnego wzorca eposu – liczne inwokacje, w tym do Ojczyzny i do Matki Boskiej, co odzwierciedla charakterystyczny dla spo艂eczno艣ci kult.

S艁OWACKI

W rozwoju liryki S艂owackiego mo偶na wyr贸偶ni膰 trzy etapy:

1. M艂odzie艅czy (po roku 1832) dorobek liryczny poety zebrany zosta艂 w dwu tomach, wydanych ju偶 na emigracji, w Pary偶u. Wiersze te cechuje sentymentalizm. Na uwag臋 zas艂uguj膮 utwory zwi膮zane z powstaniem listopadowym: 鈥淥da do wolno艣ci鈥, 鈥淜ulik鈥, 鈥淗ymn鈥 (鈥淪mutno mi, Bo偶e…鈥), tytu艂 podkre艣la polemiczno艣膰 rysowanego obrazu wobec, zazwyczaj tym gatunkiem wys艂awianej, wizji 艣wiat jako harmonijnego i celowego boskiego dzie艂a, rz膮dzonego przez sprawiedliwego i mi艂osiernego Pana. Podmiot liryczny: wygnaniec, tu艂acz i pielgrzym w jednej osobie, w pe艂nym goryczy i beznadziejnego smutku monologu wyra偶a b贸l cz艂owieka 艣wiadomego w艂asnego przemijania. Utw贸r stanowi swoiste podj臋cie dyskusji z romantyczn膮 koncepcj膮 cierpienia i ofiary jako odkupienia zaprezentowan膮 w III cz. 鈥淒ziad贸w鈥.

鈥淭estament m贸j鈥 wiersz oparty na dysonansie wynikaj膮cym z dwojakiej roli, jak膮 偶ycie przypisa艂o podmiotowi. Jako osoba prywatna umieraj膮cy bohater zwraca si臋 do przyjaci贸艂 i ludzi sobie 偶yczliwych, daj膮c symboliczne dyspozycje, co do pogrzebu i stypy, zwierza si臋 r贸wnie偶 z poczucia osamotnienia, wyobcowania i niezrozumienia, w jakim przypad艂o mu sp臋dza膰 ostatnie lata 偶ycia. Natomiast jako poeta-wieszcz nakazuje narodowi bezkompromisow膮 walk臋 o wolno艣膰, a ca艂ej ludzko艣ci zapowiada po艣miertny tryumf swej poezji, kt贸ra 鈥渮jadaczy chleba – w anio艂贸w przerobi鈥.

鈥淜ordian鈥
Kiedy w 1830 roku wybuch艂o powstanie listopadowe, dwudziestojednoletni Juliusz S艂owacki by艂 jedynym spo艣r贸d wielkich polskich romantyk贸w obecnym w tych dniach w Warszawie. Zazna艂 wtedy po raz pierwszy s艂awy i sympatii czytelnik贸w, a przynios艂y mu j膮 patriotyczne wiersze wzywaj膮ce do walki. Przyj膮艂 w nich S艂owacki now膮 dla siebie rol臋 poety politycznego, bezpo艣rednio wp艂ywaj膮cego na historyczn膮 rzeczywisto艣膰. Nie wst膮pi艂 jednak do wojsk, a w marcu 1831 roku wyjecha艂 do Londynu z misj膮 dyplomatyczn膮 od rz膮du powsta艅czego. Z powodu tego wyjazdu do ko艅ca 偶ycia dr臋czy艂y go potem wyrzuty sumienia. Po upadku powstania nie m贸g艂 ju偶 wr贸ci膰 do kraju i do 艣mierci pozosta艂 na emigracji.

鈥淜ordian鈥 napisany zosta艂 w Genewie w 1833 roku (wydany rok p贸藕niej). By艂 on pocz膮tkowo zaplanowany jako trylogia opowiadaj膮ca o
dojrzewaniu, walce i kl臋sce pokolenia powsta艅c贸w. Imi臋 g艂贸wnego bohatera nale偶y do kategorii imion znacz膮cych (takich, kt贸re swoim brzmieniem i pokrewie艅stwami znaczeniowymi nasuwaj膮 skojarzenia z okre艣lonymi ideami lub poj臋ciami): 鈥渃or鈥 – serce; skojarzenia:
odwagi, t臋sknoty, nieco chorobliwego niezr贸wnowa偶enia duchowego.

Omawiany dramat mia艂 stanowi膰 pierwsz膮 cz臋艣膰 cyklu zatytu艂owan膮 鈥淪pisek koronacyjny鈥 (nawi膮zanie do sprawy spisku, kt贸rego uczestnicy mieli zg艂adzi膰 cesarza Miko艂aja I przyby艂ego wraz z rodzin膮 do Warszawy w 1829 roku na uroczysto艣膰 koronacji). Otwieraj膮ce go sceny, pozornie nie zwi膮zane z losami g艂贸wnego bohatera, zosta艂y pomy艣lane jako wst臋p do ca艂o艣ci trylogii. Ostatecznie jednak nigdy ona nie powsta艂a.

S艂owacki o swoim bohaterze powiedzia艂, 偶e jest 鈥渙brazem wieku naszego, bezskutecznych jego usi艂owa艅鈥. Kordiana cechuje bowiem g艂臋bokie
poczucie bezsensu 偶ycia. Chcia艂by dokona膰 czego艣 wielkiego i niezwyk艂ego, a jednocze艣nie zdaje sobie spraw臋 z nierealno艣ci swoich pragnie艅. Parali偶uje to jego wol臋 i budzi my艣li samob贸jcze. We wczesnej m艂odo艣ci prze偶ywa nieszcz臋艣liw膮 mi艂o艣膰. Sentymentalne, arkadyjskie, wykoncypowane uczucie, kt贸re ma by膰 ukojeniem 鈥渏ask贸艂czego niepokoju鈥. Konsekwencj膮 niespe艂nionej mi艂o艣ci jest pr贸ba samob贸jstwa.

Nie uda艂o si臋 bohaterowi znale藕膰 idea艂u wykraczaj膮cego poza codzienno艣膰, w kt贸rym zamanifestowa艂by i potwierdzi艂 swoj膮 to偶samo艣膰 i wyj膮tkowo艣膰 osobowo艣ci. Nie do przyj臋cia okaza艂a si臋 przyziemna, niegodna idealisty kariera Janka, co psom szy艂 buty, nie do powt贸rzenia w zmienionej sytuacji historycznej s膮 偶o艂nierskie czyny z opowie艣ci Grzegorza. Podejmuje wi臋c poszukiwania w艂a艣ciwej tylko sobie drogi
偶yciowej i wyrusza w podr贸偶 po Europie. W jej trakcie poznaje 艣wiat (Anglia, W艂ochy), konfrontuje marzenia i idea艂y z rzeczywisto艣ci膮, uczy si臋 odr贸偶niania warto艣ci prawdziwych od fa艂szywych:
– 艣wiat realny a literatura,
– 偶ycie spo艂eczne, a idealistyczne traktowanie nieprzeci臋tnej jednostki, niepowtarzalnej mi艂o艣ci, moralnego autorytetu papiestwa.

Kres w臋dr贸wki stanowi szczyt Mont Blanc. Tu, na podobie艅stwo Hamleta i jego s艂ynnego monologu: odczuwa szczyt w艂asnej mocy, wadzi si臋 z samym sob膮 (prowokacja wewn臋trzna), doznaje braku pewno艣ci (rozdarcie mi臋dzy pragnienie czynu a niemoc), Kordian rozwa偶a swoje mo偶liwo艣ci i podejmuje decyzj臋. Dojrza艂 do realizacji wielkiej idei i z okrzykiem – 鈥淧olska Winkelriedem narod贸w!鈥- przeni贸s艂 si臋 do Polski.

2. Nast臋puje kolejny etap: romantyczne wcielenie w bojownika o wolno艣膰, przemienia si臋 w spiskowca.

Jednak nieudana pr贸ba pe艂nienia roli przyw贸dcy i z艂o偶enia jednostkowej ofiary na o艂tarzu ojczyzny, pokazuj膮, 偶e Kordian nie dor贸s艂 do czynu. Bohater okazuje si臋 niedojrza艂y psychicznie (nie umie opanowa膰 bujnej wyobra藕ni), moralnie (nie potrafi z艂ama膰 tradycyjnej etyki: zabijaj膮c cara pope艂ni艂by 艣miertelny grzech zab贸jstwa i kr贸lob贸jstwa) i politycznie (nie ma 偶adnego programu). Kordian zostaje pojmany i skazany na 艣mier膰, dokonuje jednak wyj膮tkowego czynu 偶o艂nierskiego – przeskakuje konno szpaler szwole偶er贸w. Ostatnia scena to chwila, gdy Kordian stoi przed plutonem egzekucyjnym, a adiutant nadje偶d偶a z rozkazem odwo艂uj膮cym egzekucj臋. Czy zd膮偶y, nie wiadomo. Jedynie fakt, 偶e dramat mia艂 by膰 pierwsz膮 cz臋艣ci膮 trylogii, pozwala mie膰 nadziej臋, 偶e bohater pozosta艂 przy 偶yciu.

Dyskusja nad przyczynami kl臋ski powstania by艂a jednym z g艂贸wnych temat贸w polskiej literatury polistopadowej. 鈥淜ordian鈥, trzeci z kolei utw贸r dramatyczny S艂owackiego, tym przede wszystkim r贸偶ni si臋 od poprzednich, 偶e dotyczy wsp贸艂czesnych autorowi wydarze艅.

Temat powstania bezpo艣rednio podejmuje S艂owacki ju偶 we wst臋pie, w 鈥淧rzygotowaniu鈥. Z diabelskiego kot艂a wy艂aniaj膮 si臋 przyw贸dcy 鈥渮
piek艂a rodem鈥: przera偶eni republika艅skim charakterem powstania i d膮偶膮cy do zahamowania zrywu. Ch艂opicki (o ambicjach Napoleona, ale bez jego rozumu, stary i odizolowany od ludu); Skrzynecki (tch贸rz, kunktator, niezdecydowany i powolny); Niemcewicz (stary i zapatrzony w przesz艂o艣膰, zaj臋ty jedynie problemami rodzinnymi); Lelewel (teoretyk, sk艂onny jedynie do ja艂owych rozwa偶a艅); Krukowiecki (zdrajca).

W scenie 鈥淪pisku koronacyjnego鈥 widzimy podzielone spo艂ecze艅stwo: m艂odzi oficerowie pragn膮 walki, prezentuj膮 patriotyzm i
nienawi艣膰 do wroga, lecz s膮 niedojrzali moralnie (niemo偶no艣膰 stworzenia nowej etyki walki i wykorzystywanie kodeksu rycerskiego wykluczaj膮cego podst臋p; narodowa tradycja czci dla kr贸la-pomaza艅ca silniejsza ni偶 nakaz bezwzgl臋dnej walki z zaborc膮; teatralna oprawa spotkania: maski, has艂o, blisko艣膰 grob贸w kr贸lewskich); kler jest zachowawczy, proponuje cierpi臋tnicz膮 ideologi臋 i mod艂y jako spos贸b dzia艂ania. Lud, reprezentowany przez 偶o艂nierza, starca i nieznajomego, co prawda nienawidzi cara, ale potrzebuje m膮drych przyw贸dc贸w.

Wynik g艂osowania, kt贸re ma przes膮dzi膰 o zamachu wypada negatywnie, Kordian wyrusza wi臋c sam, lecz ponosi kl臋sk臋 (niedojrza艂o艣膰 psychiczna pokolenia powsta艅c贸w). Pomimo jednak negatywnej oceny powstania, jako zrywu powsta艅czego z g贸ry skazanego na kl臋sk臋, S艂owacki z szacunkiem i podziwem wyra偶a si臋 o m艂odych powsta艅cach. Wskazuje wielko艣膰 i szlachetno艣膰 idei, romantycznego patriotyzmu powsta艅c贸w, uznania przez nich wolno艣ci ojczyzny za najwy偶sz膮 warto艣膰.

鈥淜ordian鈥 to dramat romantyczny. Cechuje go:

– otwarta konstrukcja: o艣 kompozycji stanowi biografia postaci g艂贸wnej, przedstawiona w lu藕nych obrazach odleg艂ych wobec siebie w czasie i przestrzeni;

– po艂膮czenie r贸偶nych konwencji i kategorii estetycznych: realizm obok fantastyki, symbolizmu i wizyjno艣ci; patos w po艂膮czeniu z komizmem, grotesk膮 i satyr膮;

– prezentowanie konfliktu racji moralnych, kt贸ry prze偶ywa bohater tytu艂owy poprzez: ich rozdzielenie pomi臋dzy dwie odr臋bne postacie (Kordian, Prezes); ukazanie stan贸w emocjonalnych Kordiana poprzez personifikacje (Strach, Imaginacja),

– synkretyzm: cechy poematu lirycznego (partie liryczne: np. list do Laury, monolog na Mont Blanc), w po艂膮czeniu z epick膮 fabu艂膮; epizodyczno艣膰 fabu艂y (nie ma przyczynowo-skutkowego ci膮gu wydarze艅, zmierzaj膮cego do punktu kulminacyjnego, jest natomiast kilka odr臋bnych punkt贸w szczytowych napi臋cia, np. pr贸ba samob贸jstwa, monolog na Mont Blanc); r贸偶ne formy podawcze: monolog; obraz sceniczny; dialogi.

Zygmunt (Napoleon Stanis艂aw Adam Ludwik) Krasi艅ski by艂 poet膮, powie艣ciopisarzem i filozofem, tradycyjnie zaliczanym – obok Mickiewicza
i S艂owackiego – do kanonu 鈥渢rzech wieszczy鈥.

Arystokratyczne pochodzenie wywar艂o decyduj膮cy wp艂yw na postaw臋 poety, kt贸ry niezmiernie 偶ywo reagowa艂 na epok臋 wielkich wstrz膮s贸w spo艂ecznych i kryzys tradycyjnych warto艣ci moralno-obyczajowych, zarysowuj膮cy si臋 na prze艂omie XVIII i XIX wieku.

T臋sknota za pi臋knem wyidealizowanej epoki feudalnej i 艣wiadomo艣膰 nieodwracalno艣ci biegu historii, niech臋膰 do cywilizacji triumfuj膮cej bur偶uazji, powi膮zana z nowoczesnym buntowniczym indywidualizmem, pragnienie odbudowania tradycyjnych warto艣ci 艣wiata chrze艣cija艅skiego i urzeczywistnienie nowatorskimi koncepcjami filozoficznymi XIX wieku – te wszystkie sprzeczne w膮tki ideowe znalaz艂y sw贸j wyraz w napisanej przez dwudziestojednoletniego m艂odzie艅ca, w 1835 roku 鈥淣ie-boskiej komedii鈥.

鈥淣ie-Boska komedia鈥

Pierwotnie utw贸r mia艂 by膰 zatytu艂owany 鈥淢膮偶鈥 (tak nazwany jest hr. Henryk jako osoba dramatu). Wieloznaczno艣膰 tego s艂owa (鈥渕膮偶鈥: 鈥 ma艂偶onek, ojciec rodziny; 鈥 wojownik, heros, m膮偶 stanu, przyw贸dca) wskazuje na podzia艂 tekstu na dwie partie: cz臋艣ci 1 i 2, przedstawiaj膮ce prywatne 偶ycie bohatera oraz 3 i 4, opisuj膮ce jego udzia艂 w 偶yciu spo艂eczno-historycznym.

Cz臋艣膰 1.

Win臋 za niepowodzenia M臋偶a (nie sprawdza si臋 w roli m臋偶a i ojca) ponosi 鈥渇a艂szywa poezja鈥. Ch贸r Z艂ych Duch贸w nasy艂a na
bohatera piekielne majaki.

Reprezentuj膮 one z艂udne i niszcz膮ce idee:
– Dziewica – absolutyzacj臋 mi艂o艣ci,
– S艂awa – pych臋 i wzgard臋 dla ludzi, w艂a艣ciwe wybuja艂emu indywidualizmowi,
– Eden – utopijne marzenia o 偶yciu szcz臋艣liwym i wolnym na 艂onie natury.

Uwiedziony wizjami poeta zaniedbuje obowi膮zki domowe, czym doprowadza 偶on臋 do ob艂臋du i 艣mierci, za艣 syna do utraty wzroku (krytyka typowo romantycznego stosunku bohatera do 偶ycia).

Cz臋艣膰 2.

Ostateczne rozwi膮zanie w膮tku rodzinnego. Ujawnia si臋 przeznaczenie Orcia, kt贸ry ma zgin膮膰 jako prawdziwy poeta (naznaczony przekle艅stwem prorok贸w). Ojcu g艂os Anio艂a Str贸偶a wskazuje szans臋 zbawienia przez mi艂o艣膰 鈥渂iednych bli藕nich鈥 – praktykowanie ewangelicznej moralno艣ci. M膮偶 nie podporz膮dkowuje si臋 temu wezwaniu (Krasi艅ski nie w pe艂ni pot臋pia bohatera, jego postawie nada艂 cechy tragicznej wznios艂o艣ci).

Cz臋艣膰 3.

Hrabia Henryk staje na czele gin膮cej arystokracji rodu i pieni膮dza, skupionej w Okopach 艢wi臋tej Tr贸jcy. Jego przeciwnikiem jest Pankracy (wszechw艂adca) – radykalny ideolog stoj膮cy na czele zwyci臋skiej rewolucji 鈥渂iednych i g艂odnych鈥, wspierany przez m艂odego, fanatycznego i zdeprawowanego kap艂ana, Leonarda. M膮偶 zwiedza w przebraniu ob贸z przeciwnika, ogl膮da blu藕niercze obrz臋dy nowej wiary oraz manifestacje zemsty zbuntowanego t艂umu. W scenie dyskusji z Pankracym (starcie racji 艣wiata odchodz膮cego w przesz艂o艣膰 i 艣wiata nowego) os膮dza, 偶e s膮 to 鈥渨szystkie stare zbrodnie 艣wiata, ubrane w szaty 艣wie偶e鈥. Natomiast Pankracy prze艣wiadczony jest, 偶e powstaje nowy 艣wiat, swoisty raj sprawiedliwo艣ci. Ugoda pomi臋dzy antagonistami jest niemo偶liwa.

Cz臋艣膰 4.

Bezpo艣rednie starcie zbrojne pomi臋dzy obozami. Arystokraci zaprezentowani zostali jako ludzie s艂abi, tch贸rzliwi i podli, Henryk pot臋piony, bowiem 鈥渘ic nie kocha艂, nic nie czu艂 pr贸cz siebie鈥. Po 艣mierci Orcia (ginie trafiony kul膮) i samob贸jstwie M臋偶a (rzuca si臋 w przepa艣膰 z
okrzykiem 鈥淧oezjo, b膮d藕 mi przekl臋ta鈥) Pankracy z Leonardem odbywaj膮 s膮d nad pokonanymi. W贸dz rewolucji – marz膮cy o odkupieniu dzie艂a zniszczenia przez budow臋 szcz臋艣liwej przysz艂o艣ci – odczuwa niepok贸j. Gdy ukazuje mu si臋 wizja Chrystusa-M艣ciciela, ginie od jej si艂y ze s艂owami (przypisywanymi Julianowi Apostacie): 鈥淕alilaee, vicisti!鈥 (Galilejczyku, zwyci臋偶y艂e艣!).

Zako艅czenie utworu wynika z logiki my艣li historiozoficznej Krasi艅skiego. Pankracy – samowolnie si臋gaj膮cy po atrybuty w艂adzy boskiej – staje twarz膮 w twarz z Bogiem i ginie jako samozwaniec. B贸g jest mistrzem w dziele stworzenia i On jedynie potrafi tworzy膰 histori臋.

Symboliczna posta膰 Chrystusa w finale mo偶e by膰 interpretowana dwojako:

a). optymistycznie – nadchodz膮ca epoka b臋dzie czasem jakiego艣 nowego chrze艣cija艅stwa i odrodzonego Ko艣cio艂a,

b). pesymistycznie – dzieje 艣wiata nie b臋d膮 mia艂y ju偶 dalszego ci膮gu i B贸g przecina bieg historii, gdy偶 dope艂nia si臋 miara ludzkich nieprawo艣ci.

鈥淣ie-boska komedia鈥 jest dramatem o r贸偶norodnej problematyce:

a). Jest to dramat rodzinny:

hr. Henryk o ma艂偶e艅stwie: 鈥淶st膮pi艂em do ziemskich 艣lub贸w, bom znalaz艂 t臋, o kt贸rej marzy艂em鈥 (艣luby ziemskie jako zni偶enie si臋 do ziemskiej rzeczywisto艣ci); rozczarowanie 鈥溑紀n膮 dobr膮 i skromn膮鈥, zm臋czenie proz膮 偶ycia (przygotowanie do chrzcin, puste
rozmowy go艣ci, codzienno艣膰 jako 鈥渟en fabrykanta Niemca鈥). Egoizm i marzycielstwo M臋偶a staj膮 si臋 przyczyn膮 tragedii ca艂ej rodziny.

b). Dramat o poecie i poezji:

poeta 鈥渇a艂szywy鈥 – hr. Henryk (konfrontacja wyj膮tkowej misji poety w 艣wiecie ze sposobem, w jaki wywi膮zuje si臋 ze swoich obowi膮zk贸w; rewizja g艂贸wnych mit贸w romantycznych – zjawy; rozbie偶no艣膰 mi臋dzy postaw膮 moraln膮 bohatera a pi臋knem jego poezji), poeta 鈥減rawdziwy鈥 – Maria, Orcio (偶ycie na granicy 艣wiata widzialnego i niewidzialnego; nadwra偶liwo艣膰 op艂acona cierpieniem, szale艅stwem, 艣lepot膮, wreszcie 艣mierci膮),

c). dramat o historii:

bohaterowie to przedstawiciele spo艂ecze艅stwa; prze艂omowy moment historii: agonia 艣wiata feudalnego; walka klas; historia jako 艣cieranie si臋 przeciwstawie艅stw – tragizm historii i z tego wynikaj膮ca konieczno艣膰 ingerencji Opatrzno艣ci (prowidencjalizm),

d). dramat metafizyczny:

wsp贸艂istnienie 艣wiata fantastycznego (wyobra偶enia chrze艣cija艅skie) z realnym w jednej przestrzeni i czasie. Wp艂yw si艂 nadprzyrodzonych na poczynania ludzi (wszystko, co cz艂owiek robi, ma znaczenie w planie metafizycznym); ci膮g艂a walka Dobra ze Z艂em o dusze ludzi (moralitet).

Wkuwasz ? , wy艣lij SMS o tre艣ci LEAD.WKUWAM pod numer 92505

Wpisz otrzymany kod :

Po wpisaniu kodu, wci艣ni臋ciu "Pobieram PDF/DOCX" pobieranie zacznie si臋 automatycznie

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x